Ako si Miko, 22 anyos, bagong graduate. Noong araw na ’yon, akala ko tapos na ang lahat ng paghihirap ko. Akala ko, pag-akyat ko sa stage, paghawak ko sa diploma, at pagngiti ko sa camera—doon na matatapos ang kwento ng pagod, iyak, at gutom.
Hindi ko alam… na may isang sakripisyo pa pala na hindi ko nakita. Isang sakripisyong magpapaluhod sa akin sa hiya at magpaparamdam na kulang pala ang “salamat.”
Graduation day namin. Maaga pa lang, gising na ako. Nag-ayos ako ng buhok, nagplantsa ng barong, at paulit-ulit na tiningnan ang sarili ko sa salamin. Hindi dahil vain ako—kundi dahil gusto kong maging presentable. Gusto kong magmukhang “tagumpay,” kahit sa likod ng tagumpay na ’yon, maraming gabi akong natulog na kumakalam ang sikmura.
Sa labas, naririnig ko si Tatay. Naghahanda. Tahimik siya, gaya ng nakasanayan ko. Si Tatay, hindi madaldal. Hindi siya yung tipong yayakap at iiyak sa harap mo. Pero kapag kailangan mo, nandun siya—parang poste sa bahay: hindi nagsasalita, pero bumubuhat.
“Anak, okay na ba ’yang suot mo?” tanong niya mula sa sala.
“Opo, Tay,” sagot ko.
Lumabas ako at nakita ko siya. Naka-polo shirt na luma pero malinis, nakasuot ng maong na kupas. Hawak niya ang sobre na pinaglagyan ng mga papeles ko. At sa gilid, may maliit na kahon na may lamang medal na ibibigay sa’kin kasi may honors ako.
Napangiti ako. “Tay, salamat ha.”
Tumango lang siya. “Sige. Tara na. Baka ma-late tayo.”
Dati, hatid-sundo niya ako gamit ang motor niya. Yung lumang motor na kulay itim, may gasgas sa gilid, pero maayos pa rin. Yun ang kabuhayan niya. Minsan, ginagamit niya pang-hatid ng pasahero, minsan pang-deliver, minsan pangkuha ng paninda para sa maliit naming tindahan.
Kaya nagulat ako nung nakita ko… wala yung motor sa labas.
“Nasaan yung motor, Tay?” tanong ko.
“Ah… pinahiram ko muna,” sagot niya, mabilis. “May gagamit.”
Hindi ko na inusisa. Busy ako sa kaba at excitement. Nag-tricycle na lang kami papunta sa venue.
Pagdating sa graduation, sobrang saya. Ang daming tao. Ang daming camera. Ang daming bulaklak. Parang ibang mundo—malayo sa mundo namin na puro tipid at diskarte.
Habang nagmamartsa kami, nakita ko si Tatay sa audience. Mag-isa siya. Wala si Nanay—matagal na siyang wala sa amin. Si Tatay na lang ang kasama ko sa buhay.
Nakangiti si Tatay, pero may luha sa mata niya. Hindi ko akalain na iiyak siya. Sa dami ng pinagdaanan namin, ngayon ko lang nakita ang mata niyang ganon—punong-puno ng pride at pagod.
Pag-akyat ko sa stage, narinig ko ang palakpakan. Naramdaman kong nanginginig ang kamay ko habang hawak ang diploma. Sabi ko sa sarili ko, “Ito na ’yon. Nakaraos din.”
Pagkatapos ng ceremony, nagpicture-picture. Tinawag ko si Tatay.
“Tay, dito tayo! Picture tayo!” sabi ko.
Lumapit siya, medyo nahihiya. “Ay, naku… marami pang gustong magpicture diyan.”
“Wala akong pakialam,” sagot ko, sabay yakap sa kanya. “Tay, para ’to sa’yo.”
At doon, napansin ko… may hawak siyang folder na parang may papel sa loob. Pilit niyang tinatago sa likod niya.
“Ano ’yan, Tay?” tanong ko.
“Wala,” sagot niya agad. “Papel lang.”
Hindi ko na pinansin. Naging masaya ang araw. Kumain kami ng pansit sa labas—hindi mahal, pero sapat na. Nagkwentuhan kami. Nagplano ako ng mga interview. Pinangarap ko na magkaka-trabaho na ako at makakabawi na.
Hanggang sa kinagabihan, nung pauwi na kami.
Sa may parking area, may nakasalubong kaming kapitbahay namin na si Mang Rodel. Nakatayo siya, parang nag-aabang.
“Oy, Miko! Congrats ha!” masaya niyang bati. “Grabe, proud si Tatay mo. Ayos ’yung sakripisyo niya.”
Ngumiti ako. “Salamat po.”
Tapos biglang sinabi niya yung linyang nagpahinto sa mundo ko:
“Buti na lang at nabenta niya ’yung motor, no? Kung hindi, baka hindi kayo nakapagbayad ng toga, picture, at fees.”
Parang may kumalog sa dibdib ko.
“Ano po…?” mahina kong tanong.
Napatigil si Mang Rodel, halatang napasobra. Tumingin siya kay Tatay, tapos sa’kin.
“Ay… hindi mo alam?” bulong niya, parang naawkward.
Napalingon ako kay Tatay. At si Tatay… nakayuko. Tila biglang bumigat ang balikat. Parang nahuli.
“Tay…” nanginginig ang boses ko. “Binenta mo yung motor?”
Hindi siya sumagot agad. Nanginginig ang panga niya, pero pilit niyang pinipigilan.
“Anak…” mahina niyang sabi. “Huwag na. Graduation mo ngayon. Ayokong masira.”
“Pero Tay—motor mo ’yon. Kabuhayan mo ’yon!” boses ko, lumalakas.
Huminga siya nang malalim. Tapos dahan-dahan niyang inilabas yung folder na tinatago niya kanina. Inabot niya sa’kin.
Pagbukas ko… nandoon ang isang papel: Deed of Sale. Pirma niya. Pirma ng bumili. Presyo. Petsa.
Lumutang ang mundo ko. Parang bumagal ang lahat.
“Tay…” halos mabasag ang boses ko. “Bakit hindi mo sinabi?”
Ngumiti siya nang pilit. “Kasi alam kong mag-aalala ka. Baka hindi ka na mag-enjoy sa graduation mo. Baka isipin mo, kasalanan mo.”
“Pero Tay, paano ka na? Paano trabaho mo?”
Tumango siya. “Diskarte, anak. Maglalakad muna. Maghahanap ng ibang raket. Kaya ko ’to. Basta ikaw… natapos mo na.”
Sa puntong ’yon, hindi ko na napigilan ang luha ko. Sa dami ng beses na sinabi ko sa kanya ang “salamat,” ngayon ko lang naramdaman na… wala palang bigat ang salitang ’yon kung hindi mo alam kung ano ang kapalit.
Naalala ko lahat ng gabing nag-aaral ako habang siya’y nasa labas, nagde-deliver. Naalala ko yung mga araw na sinasabi niyang “Okay lang, anak,” kahit halatang hindi okay. Naalala ko yung motor niyang lagi niyang pinupunasan, parang kaibigan niya—dahil yun ang bumubuhay sa amin.
At ngayon… binenta niya ’yon.
Para sa toga ko.
Para sa grad fee.
Para sa picture.
Para sa medalya.
Para sa araw na “tagumpay” ko.
Ako ’yung umaakyat sa stage.
Pero siya pala yung bumababa sa sariling pangarap para lang umangat ako.
“Nagpapakahirap ka para sa akin…” umiiyak kong sabi. “Tapos ako, akala ko sapat na yung ‘salamat.’”
Hinawakan niya balikat ko. “Anak, huwag mong isipin na utang mo ’to. Regalo ko ’to sa’yo. Kasi ikaw yung pangarap ko.”
“Pero Tay…” hindi ko mapigilan ang hikbi. “Hindi ko alam kung paano ko babayaran…”
Umiling siya. “Hindi mo kailangang bayaran. Ang kailangan ko lang… huwag mong kalimutan kung saan ka galing. At kapag umangat ka… huwag mong iwanan ang mga taong tumulong sa’yo.”
Doon ko siya niyakap. Mahigpit. Yung yakap na parang gusto kong ibalik lahat ng pagod niya. Lahat ng gabing puyat. Lahat ng kilometrong tinakbo ng motor niyang wala na ngayon.
At habang yakap ko siya, doon ko naintindihan:
Minsan, hindi sapat ang “salamat” kasi hindi naman pera ang isinakripisyo.
Buhay ang isinakripisyo.
Oras. Pagod. Pangarap. Kabuhayan.
Kaya kung may natutunan ako sa araw ng graduation ko, ito ’yon:
Hindi lahat ng tagumpay, sa atin lang.
May mga tagumpay na nakasulat sa pawis ng magulang.
May mga diploma na may pirma ng sakripisyo.
At may mga medalya na may tunog ng motor… na kailanman, hindi na babalik.
Kaya sa lahat ng anak na nagsasabing “Salamat, Tay,”
Minsan… oo, mahalaga ang salamat.
Pero mas mahalaga ang pag-alala at pagbabalik.
Dahil ang isang ama, kaya niyang ibenta ang motor niya…
Para lang hindi ka tumigil sa pangarap mo.
At sa araw na nalaman ko ’yon, doon ko naramdaman…
Kulang pala ang “salamat.”
