Hindi ako agad napasigaw nang makita ko ang lagayan ng gamot ni Nanay.
Napaupo lang ako sa gilid ng lumang papag habang nanginginig ang kamay ko, dahil sa loob ng plastik na lalagyan na buwan-buwan kong iniisip na puno ng maintenance medicine, ang laman lang pala ay mga lumang reseta, ilang tuyong kapsula, at dalawang tabletas na paso na ang petsa.
Sa loob ng tatlong taon, wala akong ibang inalala kundi si Nanay.
Bawat buwan, eksaktong ₱20,000 ang ipinapadala ko para sa gamot niya.
Kaya nang makita ko siyang nakahiga sa madilim na sulok ng bahay, payat na payat, buto’t balat, at hirap huminga, parang may humablot sa lahat ng lakas ko.
Pero ang pinakamasakit ay hindi ang itsura ni Nanay.
Ang pinakamasakit ay ang sinabi niya nang hawakan ko ang kamay niya.
“Anak… pasensya ka na. Alam kong gusto mo akong iligtas.”
Hindi ko agad naintindihan.
“Tay, Ate, nasaan ang mga gamot ni Nanay?” sigaw ko.
Tahimik ang buong bahay.
Nasa likod ko ang mga kapatid kong ilang taon kong pinadalhan ng pera.
Nakayuko silang lahat.
At doon ko nalaman ang katotohanang bumasag sa lahat ng paniniwala ko.
Sa loob ng tatlong taon, ang perang ipinapadala ko para sa gamot ni Nanay ay hindi pala umabot sa kanya kahit minsan.
Ako si Liza, tatlumpu’t siyam na taong gulang, isang domestic worker sa Hong Kong sa loob ng anim na taon. Hindi madali ang buhay ko roon. Minsan tatlong oras lang ang tulog ko, minsan sa kusina ako umiiyak habang naghuhugas ng pinggan, pero tinitiis ko ang lahat dahil iisa lang ang nasa isip ko—si Nanay.
Noong una siyang ma-diagnose na may sakit sa puso at diabetes, ako agad ang nangako.
“Huwag kayong mag-alala. Ako na ang bahala sa maintenance ni Nanay.”
Tuwing sahod ko, inuuna ko ang padala. Hindi ako bumibili ng bagong damit. Hindi ako sumasama sa mga outing ng mga kasama ko. Kapag may bonus, dinadagdagan ko pa ang pinapadala ko.
At sa bawat video call, iisa ang tanong ko.
“Kumusta si Nanay? Nakainom ba ng gamot?”
Laging si Kuya Romy ang sumasagot.
“Oo, bunso, kompleto lagi. Huwag ka nang mag-alala.”
Si Ate Vina naman, laging may kasunod.
“Ang mahal na nga ng gamot ngayon. Buti na lang at nandiyan ka.”
Minsan pa, si Nanay mismo ang isinasalang nila sa tawag.
Ngumingiti siya kahit halatang pagod.
“Okay lang ako, anak.”
Akala ko okay siya.
Akala ko may pag-asa siyang gumaan ang pakiramdam.
Hindi ko alam na sa likod ng ngiting iyon, araw-araw pala siyang binibigyan ng mga kapatid ko ng dahilan para manahimik at magtiis.
Umuwi ako nang hindi nagpapaalam dahil gusto ko silang sorpresahin. May dala akong vitamins, imported milk, at bagong blood pressure monitor para kay Nanay. Pero pagpasok ko pa lang sa bahay, may kakaiba na akong naramdaman. Hindi man lang amoy ospital o gamot ang paligid. Ang nakita ko ay si Nanay na nakahiga sa lumang kutson, may tabing lang na kupas, at sa tabi niya ay basong tubig at lugaw.
“Bakit ganito si Nanay?” tanong ko kay Ate Vina.
“Mahina lang talaga siya ngayon,” sagot niya.
Lumapit ako sa higaan at napansin kong nangingitim ang ilang daliri ni Nanay, namamaga ang paa, at ang hininga niya’y putol-putol. Doon ko hinanap ang mga gamot. Wala sa mesa. Wala sa drawer. Wala kahit isang kahon ng maintenance maliban sa iilang tira-tirang tableta.
“Nasaan ang iniinom niya?” tanong ko ulit, mas malakas na.
Walang sumagot.
Si Nanay ang unang umiyak.
“Anak… huwag ka nang magalit.”
“Ma, sagutin mo ako. Nasaan ang gamot?”
Napayuko si Kuya Romy.
“Bunso… nagamit namin minsan.”
“Minsan?” sigaw ko. “Tatlong taon akong nagpapadala!”
Doon na lumabas ang lahat.
Noong una raw, pinambayad lang nila sa utang sa tindahan. Sumunod, sa tuition ng anak ni Ate. Tapos sa motor ni Kuya na na-repossess daw. Hanggang sa naging normal na sa kanila ang hati-hatian ang perang para kay Nanay.
“At si Nanay?” umiiyak kong tanong. “Ano’ng ibinibili ninyo para sa kanya?”
Tahimik.
Wala pala.
Halos wala.
Pakiramdam ko noon, hindi ako anak. Isa lang akong ATM na nasa ibang bansa. Lahat ng pagod ko, lahat ng luha ko, lahat ng gutom at pag-iisa ko roon, biglang naging abo sa harap ng mga taong sarili kong pamilya.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin, Ma?” tanong ko kay Nanay habang yakap ko siya.
Humagulhol siya.
“Natakot ako, anak. Ayokong mag-away kayo.”
“Pero buhay mo ito!”
Doon nagsalita si Ate Vina, umiiyak na rin.
“Sinasabi namin kay Nanay na babawi kami. Na pansamantala lang.”
“Pansamantala?” sigaw ko. “Tatlong taon?”
Si Kuya Romy naman, lumuhod sa harap ko.
“Patawad, bunso. Nalubog kami sa problema.”
Natawa ako nang mapait.
“At si Nanay ang ibinaon ninyo kapalit ng problema ninyo?”
Kinabukasan, ako mismo ang nagdala kay Nanay sa ospital. Doon sinabi ng doktor na matagal na raw napabayaan ang maintenance niya. Kung naagapan sana, hindi raw aabot sa ganoong kalala ang kondisyon.
Parang may humampas sa dibdib ko ang bawat salita ng doktor.
Kung naagapan.
Kung naibigay ang gamot.
Kung hindi ako niloko.
Habang nasa ward kami, mahina akong tinawag ni Nanay.
“Liza…”
“O, Ma.”
“’Wag mo sanang ubusin ang puso mo sa galit.”
Napaiyak ako.
“Paano, Ma? Pera lang hiningi ko sa kanila para sa’yo. Hindi nila man lang nagawa.”
Hinaplos niya ang kamay ko.
“Alam ko. Pero mas mabigat kung mawawala ka rin sa kanila.”
Gusto kong sumagot. Gusto kong sabihing hindi ko na kaya. Pero nang makita ko ang mata niyang pagod na pagod na, ako na lang ang tumahimik.
Tatlong araw akong nasa ospital kasama si Nanay. Ako ang bumili ng gamot, ako ang kumausap sa doktor, ako ang nagbantay sa gabi. Dumadalaw ang mga kapatid ko, pero hindi ko sila halos tinitingnan. Hindi ko pa kaya. Si Nanay lang ang mahalaga noon.
Sa ikatlong gabi, maulan. Mahina ang ilaw sa kwarto, at tulog na ang ibang pasyente. Gising pa ako, hawak ang kamay ni Nanay, nang bigla siyang magsalita.
“Anak… may itatapat ako sa’yo.”
“O ano ’yon, Ma?”
“Matagal ko nang alam na hindi nila binibili ang lahat ng gamot.”
Napatingin ako sa kanya, tuluyang nanlamig.
“Ano?”
“May mga buwan na may isang strip. May mga buwan na wala. Pero naririnig ko sila sa kusina. May problema raw. May utang. May batang nag-aaral.”
“Ma…” nanginginig kong sabi, “bakit hindi mo sinabi?”
Ngumiti siya nang napakahina.
“Kasi sa isip ko, kung ako na lang ang magsasakripisyo, baka hindi na kayo mag-away.”
Doon ako tuluyang nadurog.
Hindi lang pala ako ang nagsakripisyo.
Pati si Nanay, pinili ring tiisin ang unti-unti niyang pagkamatay para lang hindi kami magkawatak-watak.
“Hindi ka dapat ang nagdadala ng ganyang bigat, Ma,” umiiyak kong sabi.
“Nanay lang ako, anak.”
Iyon ang huling mahabang usap namin.
Kinabukasan, madaling-araw, bigla siyang hinirapang huminga. Tumakbo ang mga nurse, dumating ang doktor, at itinulak ako palayo sa kama. Ilang minuto akong nakatayo sa labas ng kurtina, nanginginig, nagdarasal, at paulit-ulit na humihiling na bigyan pa ako ng oras.
Pero huli na pala kami.
Nang lumabas ang doktor, isang tingin lang niya, alam ko na.
At sa sandaling iyon, hindi pera ang naalala ko.
Hindi ang mga resibo.
Hindi ang lahat ng padala ko.
Ang naalala ko ay ang pagod na boses ni Nanay na nagsasabing, “Okay lang ako, anak,” para lang makagaan sa loob ko kahit siya mismo ay unti-unti nang nawawala.
Sa burol ni Nanay, tahimik ang bahay. Walang nagsisigawan. Wala nang paliwanag. Wala nang saysay ang “sorry” ng mga kapatid ko, kahit paulit-ulit nila itong sabihin. Naroon sila, umiiyak sa kabaong ni Nanay, pero para sa akin, huli na ang lahat.
Noong huling gabi bago ilibing si Nanay, lumapit sa akin si Kuya Romy at iniabot ang isang supot ng mga lumang resibo, papel, at natitirang pera.
“Bunso, ito na lang ang kaya naming ibalik.”
Tiningnan ko lang.
“Hindi ito ang kailangan kong mabawi, Kuya.”
Umiyak siya.
“Alam ko.”
Pagkatapos niyang umalis, umupo ako sa tabi ng kabaong ni Nanay at hinawakan ang malamig niyang kamay. Doon ko ibinulong ang mga salitang hindi ko na nasabi nang buhay pa siya.
“Ma, patawad kung na-late ako.”
Humagulgol ako nang tahimik.
Dahil ang totoo, hindi ako umiiyak para sa perang ninakaw sa akin.
Umiiyak ako para sa mga buwang akala kong gumagaling ka habang lalo ka palang nanghihina.
Umiiyak ako para sa mga gabing nagtatrabaho ako sa ibang bansa, iniisip na ligtas ka dahil may gamot ka, habang ikaw pala’y natutulog na masakit ang dibdib at umaasang bukas, baka maalala ka rin nila.
At higit sa lahat, umiiyak ako dahil sa huli, nalaman kong hindi lang ₱20,000 bawat buwan ang kinuha nila sa akin.
Kinuha nila ang pagkakataon kong mailigtas ka.
At iyon ang bagay na kahit ibalik pa nila ang bawat sentimo—
hinding-hindi na nila maibabalik kailanman.
