Para sa kanila, isa lang akong batang manggugulo na walang lugar sa funeral home.
Isang maruming bata na may dalang sirang relo, umiiyak sa harap ng mga taong nakaitim, at pilit sumisingit sa burol ng babaeng hindi raw naman namin kaano-ano.
At para sa pamilya ng namatay, isa akong kahihiyang dapat ilabas bago pa ako makagawa ng eksena.
Pero hindi nila alam na ang relong hawak ko ay huling bagay na iniabot sa akin ng babaeng nasa kabaong.
Hindi nila alam na bago siya tuluyang mawala sa buhay ko, mahigpit niyang hinawakan ang kamay ko at sinabi—
“Kapag may nangyari sa akin, huwag mong itapon ang relong ito.”
Ako si Nico, labindalawang taong gulang.
Hindi ako anak, hindi ako apo, at wala akong apelyidong kapareho niya.
Pero para sa akin, si Aling Mercedes ang pinakamalapit kong naging pamilya.
At nang mamatay siya raw dahil sa “biglaang heart attack,” iisa lang ang bagay na hindi ko kayang tanggapin.
Dahil noong huling gabi na nakita ko siya—
malakas pa siya.
Naglalakad.
Nakikipag-usap.
At higit sa lahat, takot na takot siya sa isang bagay na ayaw niyang sabihin sa akin.
Kilala ko si Aling Mercedes dahil araw-araw akong nagtitinda ng sampaguita sa labas ng lumang bakery sa tapat ng bahay niya. Wala na akong tatay. Ang nanay ko naman ay namatay noong pitong taong gulang ako. Mula noon, nakikitira ako sa tiyahin kong may anim ding anak.
Kapag walang benta, madalas wala rin akong hapunan.
Si Aling Mercedes ang unang taong hindi tumingin sa akin na parang pulubi.
Tuwing umaga, bibili siya ng isang sampaguita kahit hindi naman niya kailangan.
“Para may pangkain ka,” lagi niyang sinasabi.
Minsan, pinapapasok niya ako sa bahay para kumain. Doon ko nakilala ang kanyang anak na si Victor, isang negosyanteng bihirang umuwi. May asawa rin itong si Celia, na laging malamig ang tingin sa akin.
“Ma, huwag mong sanayin ‘yang batang ‘yan,” minsang sabi ni Victor.
Ngumiti lang si Aling Mercedes.
“Mas mahalaga ang batang busog kaysa sa pera sa bulsa.”
Tatlong araw bago siya namatay, tinawag niya ako papasok.
May hawak siyang lumang pocket watch.
“Sirâ na po?” tanong ko.
Tumango siya.
“Hindi na umaandar. Pero mas mahalaga ang nasa loob kaysa oras na ipinapakita nito.”
Hindi ko naintindihan.
Iniabot niya iyon sa akin.
“Ingatan mo.”
“Bakit po?”
Hindi siya sumagot agad.
Tumingin siya sa pinto, saka bumulong:
“May mga katotohanang mas ligtas sa kamay ng taong walang pinapansin.”
Kinabukasan, hindi ko na siya nakita.
At makalipas ang dalawang araw, may nakasabit nang puting tela sa gate nila.
Patay na raw si Aling Mercedes.
Heart attack.
Pumunta ako sa funeral home dala ang relo.
Gusto ko lang sana siyang makita sa huling pagkakataon.
Pero nang mapansin ako ni Celia, agad siyang nagalit.
“Anong ginagawa mo rito?”
“Ma’am, gusto ko lang pong magpaalam.”
“Lumabas ka.”
Hindi ako gumalaw.
“Nagbigay po sa akin si Aling Mercedes ng—”
Hindi ko pa natatapos ang sasabihin nang agawin niya sa kamay ko ang relo.
“Magnanakaw ka pa! Sigurado akong kinuha mo ito sa bahay!”
“Hindi po! Siya mismo ang nagbigay!”
Nagtipon ang mga kamag-anak.
May nagtuturo.
May nagsasabing baka matagal na raw akong pumapasok sa bahay para kumuha ng gamit.
Si Victor naman ay nakatitig lang sa relo.
“Sa nanay ko ‘yan,” sabi niya.
Nagsimula akong umiyak.
“Sir, sinabi niyang ingatan ko po.”
“Sinungaling!”
Doon lumapit ang isang matandang lalaki na kilala pala nilang relohero—si Mang Teodoro, matagal nang kaibigan ni Aling Mercedes.
“Kilala ko ang relong iyan,” sabi niya.
Kinuha niya ito.
“Matagal ko nang sinasabi kay Mercedes na ipaayos niya.”
Sinubukan niyang buksan ang likod, pero may kakaibang resistance.
“May isa pang cover sa ilalim.”
Humingi siya ng maliit na tool mula sa kanyang bag.
Nang matanggal ang manipis na metal plate sa loob, may lumitaw na ukit.
Isang petsa.
Oktubre 18, 2023 — 11:47 PM.
Biglang napakunot ang noo ni Mang Teodoro.
“Victor… anong oras daw namatay ang nanay mo?”
Sumagot si Celia agad.
“Bandang alas-diyes ng gabi.”
Tahimik ang lahat.
Tiningnan ulit ng relohero ang ukit.
“Kung gano’n… bakit may petsang ginawa pagkatapos ng oras ng pagkamatay niya?”
Parang nag-iba ang hangin sa buong funeral home.
Hindi agad nakasagot si Victor.
Si Celia naman ay namutla.
“Baka lumang ukit lang ‘yan,” sabi niya.
Umiling si Mang Teodoro.
“Hindi. Kilala ko ang trabahong ito. Fresh engraving ito. At ang kakaiba, ginawa ito sa loob ng watch cover para hindi makita.”
Tinawag ang pulis.
Ako naman, nakatayo lang sa gilid habang yakap ang sarili ko.
Nang dumating ang investigator, kinuha ang relo at tinanong kung sino ang huling humawak nito.
“Si Aling Mercedes po,” sagot ko. “Binigay niya sa akin tatlong araw bago siya namatay.”
“May sinabi ba siya?”
Doon ko naalala ang isa pang detalye.
May ibinulong siya bago ako umalis noon.
“Kapag tinanong ka nila kung ano ang ibig sabihin ng oras, sabihin mong hanapin nila ang camera sa lumang study room.”
Agad sinabi ko iyon.
Napatingin si Victor kay Celia.
At iyon ang unang pagkakataon na nakita kong tunay na takot ang mukha nilang dalawa.
Pumunta ang mga pulis sa bahay.
Sa study room, may lumang CCTV system na akala ng pamilya ay hindi na gumagana.
Pero may backup memory card pa.
Sa footage, makikita si Aling Mercedes bandang 11:20 PM—buhay pa.
Nakaupo siya sa mesa.
Kasama niya si Victor at Celia.
May pagtatalo.
Walang audio, pero malinaw na umiiyak ang matanda habang may papel na pilit ipinapapirma sa kanya.
Pagkatapos, makikitang itinulak ni Victor ang dokumento palayo, habang si Celia naman ay kumuha ng maliit na bote mula sa bag.
Hindi sapat ang video para agad sabihin kung ano iyon.
Pero sapat iyon para patunayan ang isang bagay:
Buhay pa si Aling Mercedes lampas alas-onse.
Ibig sabihin, mali ang oras ng pagkamatay na ibinigay sa funeral records.
Nagpatuloy ang imbestigasyon.
Sinuri ang toxicology samples at medical documents. Lumabas na may sedative sa katawan ni Aling Mercedes na hindi kasama sa kanyang regular na gamot. Nalaman din na may bago siyang testamentong ginawa ilang araw bago siya namatay.
Hindi pala niya ibibigay lahat ng ari-arian kay Victor.
Malaking bahagi nito ay ilalaan niya sa foundation para sa mga batang lansangan at mga batang walang magulang.
Isa ako sa mga dahilan kung bakit niya naisip iyon.
Doon ko naintindihan kung bakit takot siya.
At kung bakit niya ibinigay sa akin ang relo.
Ang nakaukit na petsa ay ginawa niya mismo gamit ang maliit na engraving tool sa study room habang hinihintay siguro ang tamang pagkakataong makaalis.
Oras iyon ng huling sandaling sigurado siyang buhay pa siya.
Hindi niya alam kung anong mangyayari pagkatapos.
Pero alam niyang kailangan niyang mag-iwan ng marka.
Makalipas ang ilang linggo, muling ipinatawag ako ng investigator.
Hindi niya sinabi ang lahat ng detalye dahil bata pa ako, pero sinabi niyang may sapat na basehan para ipagpatuloy ang kaso laban sa ilang taong sangkot sa pagtatago ng tunay na oras at pangyayari sa pagkamatay ni Aling Mercedes.
Ako raw ang nakatulong para magsimula ang imbestigasyon.
Pero hindi ko naramdaman na nanalo ako.
Kasi kahit lumabas ang katotohanan, hindi na babalik si Aling Mercedes.
Hindi na siya bibili ng sampaguita.
Hindi na niya ako patatagong pakakainin sa kusina.
Hindi na niya sasabihing, “Nico, huwag kang papayag na maliit ang tingin mo sa sarili mo.”
Ilang buwan pagkatapos ng libing, dinala ako ni Mang Teodoro sa puntod niya.
Inayos niya ang pocket watch.
Umaandar na ulit.
Pero bago niya ito ibigay sa akin, huminto siya.
“Gusto mo bang burahin ko ‘yung ukit sa loob?”
Umiling ako.
“Huwag po.”
“Bakit?”
Hinawakan ko ang relo.
“Kasi iyon po ang huling oras na lumaban siya.”
Tahimik kaming dalawa.
Inilapag ko ang isang tali ng sampaguita sa ibabaw ng puntod.
“Aling Mercedes,” bulong ko, “hindi ko po kayo naprotektahan.”
Biglang humigpit ang dibdib ko.
“Pero hindi ko rin po itinapon ang relo.”
Umiyak ako.
Hindi tulad noong funeral home na pinipigilan kong marinig ng iba.
Ngayon, hinayaan kong lumabas lahat.
Dahil sa edad kong labindalawa, natutunan ko na may mga taong nagiging pamilya natin kahit walang dugo, walang papel, at walang parehong apelyido.
At minsan, sila pa ang unang nakakakita ng halaga natin kapag wala nang ibang tumitingin.
Bago ako umalis, binuksan ko ang likod ng relo.
Nandoon pa rin ang petsa.
Oktubre 18, 2023 — 11:47 PM.
Isang simpleng ukit na bumaligtad sa buong kuwento ng kanyang pagkamatay.
Pero para sa akin, hindi iyon petsa ng takot.
Petsa iyon ng huling tapang niya.
Isinara ko ang relo at idinikit sa dibdib ko.
“Hindi ko po kayo makakalimutan.”
At habang umaandar muli ang maliit na orasan sa palad ko, doon ko naisip ang pinakamasakit na bahagi ng lahat—
naibalik namin ang katotohanan sa pangalan niya.
Naibalik namin ang tamang oras ng kanyang huling gabi.
Pero kahit gaano pa katumpak ang relo—
wala itong kapangyarihang ibalik ang isang segundo kasama ang taong mahal mo.
