Ang Lamay Na Dapat Tahimik, Naging Hukuman

Isang gabi na dapat puro dasal at pakikiramay, naging gabi ng matinding kahihiyan para kay Liza. Naka-itim siyang dress, nakapulupot ang panyo sa kamay, at pilit na matatag sa harap ng kabaong ng asawa niyang si Jun. Nakasalampak ang mga kandila sa gilid, umaalingasaw ang bulaklak, at may mahihinang iyak sa sulok. Pero sa gitna ng lahat ng iyon, mas malakas ang mga boses na hindi nagdadasal.

“Tingnan N’yo Siya.” Bulong ng isang tiyahin, pero sinadyang marinig ng mga tao. “Parang Walang Lungkot. Baka Kasi Alam Niya Ang Totoo.”

Napatigil ang paghinga ni Liza. Hindi niya maintindihan kung bakit sa mismong lamay, may mga matang nanunumbat. May mga daliring nakaturo. May mga bibig na parang may hinahabol na kasalanan.

Lumapit si Marites, hipag ni Jun, at tumayo sa tabi ng kabaong na parang siya ang may karapatang manguna. Nakapamewang siya, matalim ang tingin, at malakas ang boses.

“Liza.” Sabi niya, parang nagsisimula ng sermon. “Bago Pa Ilibing Si Jun, Linawin Mo Muna Dito Sa Harap Ng Lahat. Nasaan Ang Pera Niyang Naipon.”

Nanlaki ang mata ng mga tao. May mga napasandal. May mga nagtaas ng cellphone, kunwari nagtetext, pero halatang nagre-record. Si Liza, napahawak sa gilid ng kabaong. Hindi dahil sa drama, kundi dahil parang umikot ang mundo niya.

“Anong Pera?” Mahina niyang tanong. “Ang Alam Ko, Wala Na Kaming Naiipon Dahil Sa Ospital.”

Tumawa ang isa. May isang lalaki pang sumingit.

“Edi Wow.” Sabi nito. “Ang Galing, Biglang Walang Pera. Eh Dati Naman Lagi Mong Ipinagmamalaki Na May Bonus Si Jun.”

Sumikip ang dibdib ni Liza. Gusto niyang sumagot. Gusto niyang ipaliwanag na si Jun ang sumalo sa gamutan ng nanay niya. Gusto niyang sabihin na si Jun ang nagbayad sa utang ng kapatid niya. Gusto niyang ibulalas na halos wala na silang makain sa huling buwan.

Pero sa lamay, kahit anong salita mo, ang maririnig lang ng mga mapanghusga ay yung gusto nilang marinig.

At doon nagsimula ang pang-aalipusta na parang hindi patay ang tao sa kabaong, kundi si Liza ang gusto nilang ilibing nang buhay.

Ang Bintang Na Mas Masakit Kaysa Pagkamatay

Habang nagpapatuloy ang burol, mas dumadami ang tanong, at mas lumalakas ang paratang. May nagsabing si Liza raw ang may kasalanan kung bakit na-stress si Jun. May nagsabing pinabayaan niya raw ang asawa niya. May nagsabing may lalaki raw si Liza, kaya raw “tinapos” ni Jun ang sarili niya sa pagod.

“Tingnan N’yo.” Sabi ng isang pinsan, sabay turo. “Walang Luha. Baka Naka-Ready Na Ang Buhay Niyan Pagkatapos Nito.”

Nanginginig ang panga ni Liza. May luha siya, pero hindi lumalabas. Parang may takip ang mata niya sa sobrang sakit. Parang pinipigilan ng hiya ang pag-iyak niya.

Lumapit ang anak nilang si Mika, labing-anim na taong gulang, at yumakap sa nanay niya. Nanginginig ang batang babae, pero pilit na matapang.

“Wag N’yo Pong Ganyanin Si Mama.” Sabi ni Mika, umiiyak na. “Wala Po Siyang Kinuha.”

Sabay tawa si Marites. “Ay, Nagpapabida Ka Pa. Eh Di Dapat Ilabas N’yo Ang ATM Ni Jun. Ilabas N’yo Ang Mga Papeles. Para Matapos Na.”

Napaangat ang tingin ni Liza. “Hindi Ko Hawak Ang ATM.” Sabi niya, mas malinaw na ngayon. “Kinuha N’yo Iyon Noong Huling Araw Ni Jun. Kayo Ang Nagtago.”

Biglang may katahimikan. Pero hindi ito katahimikan ng gulat. Katahimikan ito ng mga taong tinamaan, pero ayaw umamin.

“Ha?” Sabi ni Marites, kunwari nagulat. “Kami Pa Ang May Kasalanan? Liza, Huwag Mo Kaming Baliktarin.”

At doon, nag-iba ang timpla. Mas lalong naging mainit. Mas lalong naging matalas ang boses. Mas lalong naging mabigat ang hangin sa lamay. Para bang hindi na tungkol kay Jun ang lamay, kundi tungkol sa “kasalanan” na ipinipilit nilang ipasuot kay Liza.

May isang matandang kapatid ni Jun na biglang tumayo.

“Kung Wala Kang Itinatago, Bakit Ayaw Mong Ipakita Ang Mga Dokumento?” Sigaw niya.

Huminga si Liza nang malalim. “Dahil Hindi Ko Alam Kung Nasaan.” Sagot niya. “At Sa Totong Gusto N’yo Lang Kaming Gawan Ng Gulo Habang Nagluluksa Kami.”

May nagbubulungan na. May nag-iiling. May mga mata na parang nananalo na sa kwento nilang sila ang “tama.” At si Liza, pakiramdam niya mag-isa siya sa gitna ng maraming tao.

Hanggang sa may biglang pumasok sa pinto. Mabigat ang yabag. Tahimik ang tindig. At sa isang iglap, parang may pader na tumayo sa pagitan ni Liza at ng mga nang-aapi.

Isang pulis.

Ang Pagdating Ng Pulis Na Kaibigan Ng Yumao

Hindi kilala ng karamihan ang pulis na pumasok. Naka-uniporme siya, may cap, at maayos ang pagkakatayo na parang sanay sa gulo. Pero nang makita ni Liza ang mukha niya, parang may lumuwag kahit konti sa dibdib niya.

Siya si Sergeant Arman. Kaibigan ni Jun. Kaibigan na hindi palasigaw, pero palaging present sa oras ng kailangan.

Lumapit si Sergeant Arman sa kabaong. Hindi siya nagsalita agad. Tumayo lang siya sa harap ni Jun, nagbigay ng saludo, at yumuko nang bahagya. Tahimik ang buong lamay. Kahit si Marites, napatingin.

Pagkatapos, lumingon si Sergeant Arman kay Liza.

“Ma’am Liza.” Mahinahon niyang sabi. “Pasensya Na Kung Ngayon Lang Ako Nakapunta. Galing Ako Sa Duty.”

Tumango si Liza. Hindi niya alam kung anong sasabihin. Kasi sa dami ng nangyari, kahit “salamat” parang hindi makalabas.

Pero hindi pa doon nagtatapos ang pagdating ni Sergeant Arman. May hawak siyang dilaw na sobre. Malinis. Makapal. Parang may laman na hindi basta papel lang.

Nakita iyon ng mga tao. May nag-angat ulit ng cellphone. May bulong na gumapang sa hangin.

“Ano ‘Yan?”
“Pera Ba ‘Yan?”
“Para Kanino ‘Yan?”

Lumapit si Marites, mabilis ang hakbang, parang ayaw magpaiwan.

“Sergeant.” Sabi niya, pilit ang ngiti. “Kami Ang Pamilya. Kung May Dadalhin Kayo, Dito N’yo Ibigay.”

Tumingin si Sergeant Arman kay Marites. Hindi siya ngumiti. Hindi siya nainis. Pero ang mata niya, seryoso.

“Para Kay Liza Ito.” Diretsong sabi niya.

Namutla ang ilan. Napatigil si Marites.

“Ano Bang Meron Diyan?” Tanong pa niya, mas mataas ang boses. “Baka Diyan Nakatago Ang Pera.”

Nagkatinginan ang mga tao. At si Liza, biglang kinabahan. Kasi sa dami ng bintang, baka lalo lang itong lumala.

Pero si Sergeant Arman, hindi nagpatalo sa ingay. Lumapit siya kay Liza at iniabot ang sobre sa dalawang kamay, parang may respeto.

“Ito Ang Huling Bilin Ni Jun.” Sabi niya. “Sabi Niya, Kapag May Nanggulo Sa Lamay, Iabot Ko Ito Sa’yo Sa Harap Ng Lahat.”

Parang may kidlat na dumaan sa lamay. Biglang humina ang bulungan. Biglang tumigil ang tawa. Kasi sa unang pagkakataon, si Jun na nasa kabaong, parang nagsalita pa rin.

Nanginig ang kamay ni Liza habang tinanggap ang sobre.

“Buksan Mo.” Mahina pero matatag na sabi ni Sergeant Arman. “Huwag Kang Matakot.”

Huminga si Liza nang malalim. Tumingin siya sa kabaong. Parang humihingi ng lakas. At dahan-dahan niyang binuksan ang sobre.

Ang Sobre Na Nagpatahimik Sa Lahat

Una niyang nakita ay isang sulat-kamay. Kilalang-kilala niya ang sulat ni Jun. Parang biglang bumalik ang boses ng asawa niya sa isip niya.

“Liza, Kung Binabasa Mo Ito, Ibig Sabihin May Nanggulo Sa Lamay Ko. Huwag Kang Paiyak Sa Kanila. May Katotohanan. At May Resibo.”

Napatakip si Liza sa bibig niya. Tumulo ang luha niya, pero hindi na ito luha ng hiya. Luha ito ng pangungulila at bigat na matagal niyang kinarga mag-isa.

Pinagpatuloy niya ang pagbabasa.

“Hindi Ikaw Ang May Kasalanan Sa Lahat. At Lalabas Ang Totoo Kapag Binuksan Mo Ang Laman Nito.”

Sa loob ng sobre, may mga photocopy. May bank transaction history. May isang authorization letter. At may isang papel na may pirma ni Jun at pirma ng witness.

Biglang lumapit si Sergeant Arman at humarap sa mga tao.

“Makinig Po Tayong Lahat.” Sabi niya. “May Dokumento Dito Na Nagsasabing Ang ATM At Passbook Ni Jun Ay Kinuha Sa Ospital Noong Huling Araw Niya.”

Namutla si Marites. Napasandal ang isang kapatid ni Jun.

“Kasama Dito Ang CCTV Screenshot Sa Ospital.” Dagdag ni Sergeant Arman. “At May Pirma Dito Sa Logbook Na Tumanggap Ng ATM.”

Mabilis na kinuha ni Liza ang isang papel at pinakita sa harap. May pangalan. Malinaw ang pangalan.

Marites Villanueva.

Parang may bato na bumagsak sa loob ng lamay. Yung mga daliri na kanina nakaturo kay Liza, biglang bumaba. Yung mga bibig na kanina maingay, biglang napasara.

“Hindi—” Pabulong ni Marites. “Hindi Totoo ‘Yan.”

Tumingin si Sergeant Arman sa kanya. “May Transaction Record Po.” Sabi niya. “At May Withdrawal Po Na Nangyari Pagkatapos Mailabas Si Jun Sa ICU.”

Nagsalita ang isang pinsan. “Magkano?”

Sumagot si Sergeant Arman, mabagal at malinaw. “Tatlong Beses Na Withdrawal. At Ang Huli, Nangyari Habang Nandito Ang Lamay.”

Biglang may umalingawngaw na “Ay Grabe” sa crowd. May isang kapitbahay ang napahawak sa dibdib. May isa pang napailing.

At doon biglang nagsalita si Liza, nanginginig pero buo.

“Kaya Pala Gusto N’yo Ako Ihiwalay Sa Lahat.” Sabi niya. “Kaya Pala Gusto N’yo Ako Patahimikin. Kasi Habang Pinapahiya N’yo Ako, Kayo Ang Kumukuha.”

Napaupo si Marites sa upuan, hawak ang ulo, parang nawalan ng lakas.

Pero hindi pa tapos ang laman ng sobre.

May isa pang dokumento. Isang insurance policy. Naka-highlight ang beneficiary.

Liza Santos.

At may attached na note.

“Ang Insurance Na Ito Ay Para Kay Liza At Kay Mika. Walang Iba. At Kung May Magtangkang Kunin Ito, Huwag Mong Ibigay. Ipaglaban Mo.”

Nanginig ang tuhod ni Liza. Parang gusto niyang bumagsak. Pero si Mika, hinawakan siya.

“Ma.” Mahina niyang sabi. “Si Papa… Inalagaan Tayo.”

Tumango si Liza, umiiyak.

Nang lumingon siya sa mga tao, wala nang yabang. Wala nang turo. Wala nang pang-uusig. Kasi ang ebidensya, nagsalita na.

Lumapit si Sergeant Arman kay Marites.

“Ma’am.” Sabi niya. “Hindi Ko Ito Gagawing Eskandalo. Pero Dadalhin Natin Ito Sa Barangay. At Kung Kailangan, Sa Presinto. Dahil May Theft. At May Panlilinlang.”

Napaiyak si Marites, pero hindi na ito iyak ng biktima. Iyak ito ng taong nahuli.

“Nagkamali Lang Ako.” Sabi niya, halos pabulong.

Sumagot si Liza, hindi na galit, pero matatag.

“Hindi Pagkakamali Ang Paulit-Ulit Na Pagkuha.” Sabi niya. “Pinili N’yo ‘Yon Habang Inaalipusta N’yo Ako Sa Harap Ng Kabaong Ng Asawa Ko.”

Tahimik ang lamay. Tahimik ang mga tao. Tahimik kahit ang mga cellphone. Kasi sa unang pagkakataon, nahiya silang lahat.

Nagsalita si Sergeant Arman sa crowd, hindi para sermon, kundi paalala.

“Ang Lamay Ay Para Sa Patay.” Sabi niya. “Hindi Para Sa Panghihiya Ng Buhay.”

At unti-unting nagsimulang lumapit ang ilang kapitbahay kay Liza. May nag-abot ng tubig. May humingi ng paumanhin. May yumuko sa hiya.

Si Liza, hindi na nagsalita. Tumingin na lang siya sa kabaong at hinawakan ang gilid.

“Jun.” Bulong niya. “Salamat. Kahit Wala Ka Na, Pinrotektahan Mo Pa Rin Kami.”

Moral Lesson

Huwag Mong Gawing Entablado Ang Lamay Para Sa Tsismis At Paninisi, Dahil Ang Pagluluksa Ay Hindi Dapat Sinusundan Ng Pang-aapi. Huwag Kang Manghusga Nang Walang Ebidensya, Dahil Minsan Ang Pinakamaingay Mangbintang, Siya Pala Ang May Tinatago. At Kung Ikaw Ang Inaalipusta, Tandaan Mo Na May Katotohanan Na Kayang Magpatahimik Sa Lahat, Kailangan Mo Lang Lakasan Ang Loob Mong Panghawakan Ito.

Kung Nakaantig Sa’yo Ang Kwentong Ito, I-Share Mo Ito Sa Pamamagitan Ng Pag-Click Ng Share Button Para Makaabot Sa Mas Maraming Tao Na Kailangang Makabasa Ng Aral At Pag-asa.