Episode 1: ang paratang sa harap ng mesa
Maaga pa pero mabigat na ang hangin sa presinto. Nakatayo si maya, isang nanay na halatang puyat at napagod kakaiyak, hawak ang strap ng lumang bag na parang iyon lang ang sandalan niya para hindi bumagsak. Sa harap niya, nakaupo ang desk officer na nagbubuklat ng blotter. Sa gilid, nakatayo ang biyenan niyang si mrs. erna, matikas, maayos ang blouse, at may ngiting nanunukso sa labi—yung ngiting alam mong hindi tungkol sa hustisya kundi tungkol sa kahihiyan.
“ayan, sir,” malakas na sabi ni erna, para marinig ng mga tao sa paligid. “itong babae ang magnanakaw. sa bahay namin nakatira, pero kung umasta, parang siya ang may-ari. nawawala ang alahas ko kagabi.”
Nanlaki ang mata ni maya. “hindi po totoo yan,” nanginginig niyang sagot. “hindi ako kumuha. ang pinunta ko lang po dun ay kunin ang damit ng anak ko. pinapalayas na kami.”
“pinalayas kasi may baho ka!” singhal ni erna. “sir, pakulong niyo na. para matuto.”
May ilang pulis sa likod ang napatingin. May isang detainee na nakasilip sa rehas. Sa bawat mata na tumatama kay maya, pakiramdam niya parang hinuhubaran siya ng dangal.
“ma’am, kalma,” sabi ng desk officer, pero halatang abala. “complete details muna. pangalan?”
“maya,” sagot niya. “maya santos.”
Pagkarinig ni erna ng “santos,” tumawa siya nang malakas, parang nanalo. “ay, santos. kaya pala. mahilig talaga sa diskarte. sir, alam niyo na, diba? ganyan mga yan—”
Napatingin si maya, parang sinampal ng salita. “huwag niyo po idamay ang apelyido ko,” pakiusap niya. “wala pong kasalanan ang pamilya ko.”
“pamilya?” ulit ni erna. “eh wala nga kayong ibubuga. kaya nga napasok ka sa anak ko, kasi gusto mo umangat!”
Parang may pumutok sa dibdib ni maya. Hindi dahil sa sarili niya, kundi dahil sa anak niyang si jian, pitong taong gulang, na ngayon ay nasa bahay ng kapitbahay, tinatanong kung bakit umiiyak ang mama niya gabi-gabi.
“sir,” pabulong ni maya, “pwede po ba akong magsumbong? sinaktan nila ako. at pinagbantaan na kukunin ang anak ko.”
Pero bago pa siya matapos, sumingit si erna, mas malakas. “drama lang yan! sir, kung gusto niyo, ipapa-videohan ko pa ‘to. magaling umarte.”
Tumigil ang desk officer sa pagsusulat. Tiningnan niya si maya mula ulo hanggang paa. Nakita niya ang pasa sa braso na tinatakpan ng manggas. Nakita niya ang panginginig ng kamay. At sa mata ni maya, hindi lang takot—may pagod na matagal nang kinikimkim.
“ma’am erna,” sabi ng desk officer, “asan ang ebidensya? may CCTV? witness?”
“wala na kailangan,” mabilis na sagot ni erna. “ako ang witness. at saka kilala ko ang ugali niya.”
Huminga ang desk officer, saka bumalik sa blotter. “full name mo, ma’am? middle name? address?”
“maya dela cruz santos,” malinaw na sagot ni maya, parang pinipilit maging matatag.
Biglang tumigil ang bolpen ng desk officer sa ere. Napatingin siya ulit, mas matagal, parang may pamilyar. Binasa niya ulit, dahan-dahan, parang may kinakapa sa alaala.
“dela cruz santos…” bulong niya.
Si erna, na kanina ay maingay, biglang napakunot ang noo. “ano naman?”
Tinawag ng desk officer ang isang kasamang pulis. “tol, paki-check nga sa system. yung apelyido.”
At sa sandaling iyon, nagsimulang mamutla si erna—hindi pa niya alam bakit, pero ramdam niya na parang may pinto na biglang bumukas sa likod niya. Pintuang hindi niya kontrolado.
Episode 2: ang apelyidong may bigat sa loob ng presinto
Lumapit ang kasamang pulis, hawak ang tablet. May ilang segundo na parang oras. Si maya nakatayo pa rin, kinakagat ang labi para hindi umiyak. Si erna naman, pilit tinatago ang kaba sa pamamagitan ng pag-ayos ng buhok at pagtaas ng baba.
“sir,” sabi ng kasamang pulis, “may hit po.”
“hit?” tanong ni erna, biglang nagtaas ang boses. “hit sa ano? kriminal ba siya? ayan, sir! sabi ko na—”
Umangat ang kamay ng desk officer, senyas ng katahimikan. “hindi sa kriminal,” malamig niyang sagot. “sa record.”
Binasa niya ang screen. “maya dela cruz santos… immediate relative of…” tumigil siya, parang nag-iingat sa salita, “senior superintendent santos.”
Parang may nagbagsakang gamit sa loob ng presinto—hindi dahil may ingay, kundi dahil ramdam ng lahat ang bigat ng pangalan. Yung mga pulis sa paligid, napatingin. Yung mga nakaupo sa bench, biglang tumahimik.
“sinong santos yan?” pilit tawa ni erna, pero nanginginig ang dulo ng boses. “marami namang santos.”
Tumango ang desk officer, pero hindi ngumiti. “tama. pero ito, specific. father mo ba si…?” tumingin siya kay maya.
Dahan-dahan tumango si maya. “oo po. pero hindi ko po ginagamit yun. ayokong… ayokong magmukhang may kapit.”
Sumingit si erna, biglang nag-init ulit, para tabunan ang takot. “oh ayan naman pala! may kapit! sir, kaya pala matapang! ginagamit ang tatay na pulis!”
“hindi ko po ginagamit,” mahinang sagot ni maya. “kaya nga ako nandito, nagmamakaawa, imbes na tumawag.”
Napatigil ang desk officer. “ma’am erna, you’re accusing her of theft. wala kang ebidensya. meanwhile, she has visible bruises. and she says you threatened to take her child.”
Napaatras si erna ng kalahating hakbang. “sir, nanay ako ng asawa niya. may karapatan ako. tsaka sa bahay ko sila nakatira!”
“may karapatan ka maging tao,” sagot ng desk officer. “hindi manakit. hindi manira ng dangal.”
Tumingin siya kay maya. “ma’am maya, gusto mo mag-file ng complaint? VAWC? physical injury? threat?”
Nabigla si maya. Sa unang beses sa mahabang panahon, may nagtanong sa kanya nang hindi siya hinuhusgahan. Parang may bumukas na hangin sa dibdib niya.
“gusto ko po,” sabi niya, tuloy ang luha. “pero natatakot po ako. kasi sabi niya, wala akong laban. mahirap lang ako. wala akong pamilya na may kaya.”
Napakurap ang desk officer. “pero meron kang pamilya. at kahit wala, may batas.”
Doon biglang nag-ring ang telepono sa mesa. Ang desk officer sumagot, tumayo nang tuwid.
“Opo, sir… yes, sir. noted, sir.”
Pagbaba niya ng telepono, hindi na siya yung casual na pulis kanina. Mas matalim ang tindig, mas maingat ang mga salita.
“ma’am erna,” sabi niya, “may tumawag. may gustong makausap sa’yo.”
“sino?” pabulong ni erna, pero halatang alam niya na.
“si senior superintendent santos,” sagot ng desk officer.
Namutla si erna na parang nawalan ng dugo. Kasi sa wakas, yung apelyidong pinagtatawanan niya kanina… may boses na ngayon. At papalapit na.
Episode 3: ang pagdating ng katotohanan na hindi na kayang tabunan
Hindi dumating ang tatay ni maya agad. Hindi siya yung tipong susugod para magpasikat. Pero may dumating na mensahe—at sapat na iyon para gumuho ang yabang ni erna.
“ma’am erna,” sabi ng desk officer, “pakiupo muna. at paki-antay. may imbestigasyon.”
“Ako pa ang pauupuin?” sigaw ni erna, pero hindi na buo ang tapang. “sir, biktima ako dito!”
“biktima ka ng sarili mong dila,” bulong ng isang pulis sa gilid, hindi sinasadya pero narinig.
Napatingin si erna sa paligid. Dati, siya ang may kontrol sa eksena. Ngayon, siya ang pinag-uusapan.
Ipinaupo si maya sa isang upuan, binigyan ng tubig. Lumapit ang isang policewoman, mahinahon. “ma’am, pwede ko tingnan yung pasa mo? para ma-document.”
Nang itaas ni maya ang manggas, lumitaw ang mga marka ng daliri, parang may humawak nang madiin. Napapikit siya, hindi dahil sa sakit, kundi dahil sa hiya—yung hiya na matagal niyang kinain para lang manatiling “buo” ang pamilya.
Sa kabilang banda, naglalakad-lakad si erna. “hindi niya yan galing sa amin,” pilit niya. “baka sa kung sinong lalaki niya yan!”
Parang napasigaw si maya, pero pinigilan niya. Nanginginig ang balikat niya. “wala po akong lalaki,” sabi niya, “ang buong buhay ko, anak ko lang.”
Sumingit ang desk officer, “ma’am erna, enough. anumang sasabihin mo ngayon, recorded.”
Doon siya napatahimik. Kasi alam niyang kapag nagkamali siya, hindi na sa bahay lang ang laban. Nasa presinto na.
Makalipas ang ilang minuto, dumating ang asawa ni maya—si paolo. Pawis, halatang nagmamadali. Pero hindi siya tumakbo kay maya. Una niyang tinignan si nanay erna, parang takot na takot.
“paolo,” mahina pero matalim ang boses ni maya, “totoo ba ‘to? pinablotter mo ako? hinayaan mo?”
Hindi makatingin si paolo. “maya… pasensya… si mama kasi…”
“si mama,” ulit ni maya, luha at galit sabay. “habang ako ang pinapahiya, ‘si mama’ lang?”
Lumapit si erna, hinawakan ang braso ni paolo. “anak, wag kang makinig diyan. ginagamit lang niya ang tatay niyang pulis para takutin tayo.”
Doon tumingala si paolo. Sa unang beses, parang may pumutok sa loob niya. “ma,” sabi niya, “tama na.”
Nagulat si erna. “ano?”
“Tama na,” ulit ni paolo, nanginginig. “kasi nakita ko na yung pasa niya. at… at narinig ko kagabi si jian umiiyak. sinasabi niya, ‘mama wag ka na umiyak.’”
Tumigil ang mundo ni maya. Parang may kutsilyong dumaan sa puso niya—hindi dahil sa sakit, kundi dahil sa anak niyang nakakita ng lahat.
Biglang lumapit si maya sa desk officer. “sir,” sabi niya, “gusto ko pong ilagay sa blotter lahat. hindi ko na po kaya.”
Tumango ang desk officer. “gagawin natin nang tama.”
At sa likod nila, si erna, hindi na makapagsalita. Kasi unti-unti, nawawala na sa kanya ang sandatang matagal niyang ginagamit—ang takot at kahihiyan.
Episode 4: ang pagbagsak ng yabang sa harap ng batas at ng anak
Inilabas ng desk officer ang form. Habang nagsusulat si maya, dahan-dahan din siyang humihinga. Parang bawat letra, hinuhukay niya ang boses na matagal niyang nilibing.
Si erna, nakaupo na rin sa wakas, pero hindi dahil sumunod—kundi dahil wala na siyang lakas. Sa paligid, may mga pulis na nakamasid. May mga taong dumaan, nagtataka bakit ang isang “respectable” na babae ay tahimik na parang batang napagalitan.
Dumating ang social worker, kasama ang isang female investigator. “ma’am maya,” sabi nila, “priority ang safety niyo at ng bata. may temporary shelter kung kailangan.”
Nang marinig ni maya ang salitang “shelter,” parang kumirot. “ayoko pong lumayo sa anak ko,” sagot niya. “pero kung yun ang paraan para maging ligtas…”
Lumapit si paolo, umiiyak na ngayon, hindi na nagtatago. “maya,” sabi niya, “uwi tayo. ako ang kakausap kay mama.”
“paolo,” sagot ni maya, “hindi na ito tungkol sa usap. matagal na akong nakinig. ngayon, anak ko na ang kailangan kong pakinggan.”
Tumahimik si paolo. Napalunok siya. Kasi alam niyang totoo.
Doon biglang tumayo si erna at lumapit kay maya, parang susubukan pa ring manakot. “kung itutuloy mo ‘to,” pabulong niya, “sisiguraduhin kong hindi mo na makikita si jian.”
Hindi siya sumigaw, pero narinig ng desk officer. Tumayo agad ang pulis. “ma’am erna, threat yan. dagdag yan sa complaint.”
Namutla si erna. “hindi ko sinasadya—”
“sinadya mo,” sagot ng desk officer. “at ngayon, recorded na.”
Sa mismong oras na iyon, may pumasok na batang lalaki sa presinto, hawak ng isang kapitbahay. Si jian. Namumugto ang mata. Pagkakita niya kay maya, tumakbo siya.
“mama!” iyak niya, yakap nang yakap. “akala ko kukunin nila ako.”
Naluha si maya, lumuhod, niyakap ang anak. “hindi na,” bulong niya. “hindi na kita papabayaan.”
Nanigas si erna nang makita ang bata. Siguro sa unang beses, nakita niya ang epekto ng ginagawa niya—hindi sa manugang, kundi sa apo.
“jian,” tawag ni erna, pilit lumambot, “lola—”
Pero umatras si jian, kumapit kay maya. “ayoko,” bulong niya. “lagi kang sumisigaw.”
Parang sinuntok si erna ng katotohanan. Hindi na siya makasagot. Hindi na uubra ang “ako ang matanda.” Hindi na uubra ang “hiya.” Kasi ang bata, hindi natatakot sa titulo—natatakot siya sa pananakit.
At doon, habang hawak ni maya ang anak niya, naramdaman niyang may lakas pala siya na hindi galing sa apelyido. Galing sa pagiging ina.
Episode 5: ang apelyido na hindi sandata, kundi tahanan
Dumating sa presinto ang tatay ni maya kinahapunan. Hindi siya dumating na may convoy. Hindi siya dumating para magyabang. Dumating siya bilang ama—maingat ang hakbang, mabigat ang mata, at hawak ang isang maliit na laruan na alam niyang gusto ni jian.
Pagpasok niya, tumayo ang mga pulis. Hindi dahil takot sila—kundi respeto. Lumapit siya sa desk officer, nagmano sa protocol, tahimik. “sir, i’m here as her father,” sabi niya. “pero please, follow the law. ayokong may special treatment.”
Napatango ang desk officer. “yes, sir. we already started the process.”
Lumapit ang tatay ni maya kay maya. Hindi siya agad nagsalita. Tiningnan niya lang ang pasa. Tiningnan niya ang mata ng anak niyang punong-puno ng pagod. At doon, lumubog ang balikat niya, parang may bigat na matagal niyang hindi nakita.
“anak,” mahinang sabi niya, “bakit hindi ka nagsabi?”
Napaluha si maya. “pa… ayokong gamitin ka. ayokong isipin ng tao na nagpapalakas ako.”
Umiling ang ama niya. “hindi mo ako ginagamit kapag humihingi ka ng tulong. anak ka. at trabaho ko pa rin maging tatay mo.”
Sa likod, si erna nakatayo, hindi na makatingin. Parang gusto niyang maglaho. Lumapit siya nang dahan-dahan, nanginginig.
“sir…” tawag niya sa ama ni maya. “pasensya na. hindi ko alam na…”
“na ano?” tanong ng ama, hindi galit ang tono, pero mas masakit—yung kalmadong katotohanan. “na tao siya? na nanay siya? na may anak siyang nasasaktan?”
Napapikit si erna. “nadala lang po ako. natakot ako… kasi baka iwan niya ang anak ko.”
“kung natakot ka,” sagot ng ama, “dapat nagpakumbaba ka. hindi nanakit.”
Tumingin si maya kay erna. Sa mata niya, hindi paghihiganti ang laman—pagod lang. “ma’am erna,” sabi niya, “hindi ko po kayo gustong pabagsakin. gusto ko lang po maging ligtas. at gusto ko sanang lumaki si jian na hindi natututong manakit para lang mangibabaw.”
Umiiyak si paolo sa gilid. Lumapit siya kay maya, lumuhod. “patawad,” sabi niya. “huli na, pero patawad.”
Hindi agad sumagot si maya. Hinawakan niya ang kamay ng anak. Si jian, tumingin sa lolo niyang bagong dating.
“lolo,” mahina niyang tanong, “hindi na ba iiyak si mama?”
Lumuhod ang lolo, hinaplos ang buhok ng bata. “hindi na, apo,” sagot niya, nanginginig ang boses. “kasi nandito na tayo.”
At doon, bumigay si maya. Humagulgol siya—hindi dahil nanalo siya, kundi dahil sa wakas, may yumakap sa kanya na hindi kundisyonal, hindi panakot, hindi panghuhusga. Yakap ng ama. Yakap ng anak.
Sa paglabas nila ng presinto, hindi na niya kinailangan itago ang apelyido. Hindi ito sandata. Hindi ito panakot.
Ito pala ang paalala na may uuwian siya.
At sa unang pagkakataon matapos ang mahabang panahon, huminga si maya nang malalim—parang muling nabuhay—habang hawak ang kamay ni jian, at naririnig ang simpleng pangako ng ama niya:
“anak, sa susunod, bago ka mapahiya… mauuna akong dumating.”
