Napapansin mo ba na parang laging may nakasapatos na hangin ang paa mo, o may “kuryente” sa daliri, tusok-tusok, manhid, tapos sasabihin lang sa ’yo:
“Normal na ’yan, matanda ka na… lamig lang.”
Ganyan ang kuwento ni Tatay Ben, 68.
Sa umpisa, paminsan-minsan lang nananakit at namamanhid ang talampakan niya tuwing gabi. Tiniis niya, pahid-pahid lang ng langis, tapos kain ulit ng paborito niyang:
- tinapay na puti na may jam,
- softdrinks sa tanghalian,
- ispageti at hotdog sa merienda,
- tuyo at instant noodles sa gabi.
Hanggang isang araw, habang naglalakad siya sa palengke,
hindi na niya halos maramdaman ang ilalim ng paa. Muntik pa siyang madapa.
Pagkapa sa paa, ang sabi niya: “Parang hindi akin.”
Nang magpa-check-up siya, mataas pala ang blood sugar at may simula nang nerve damage (neuropathy).
Sabi ng doktor:
“Hindi lang gamot ang kailangan mong baguhin, Tay.
Marami sa kinakain mo araw-araw ang tahimik na nagpapalala ng pamamanhid.”
Kaya kung senior ka at madalas kang:
- namamanhid ang kamay o paa,
- may tusok-tusok o parang may gumagapang,
- hindi komportable kahit nakaupo o nakahiga,
mahalagang tingnan hindi lang ang “hangin” at “lamig” — kundi pati laman ng plato mo.
Narito ang 8 pagkaing dapat mong bawasan o tigilan, dahil puwedeng sila ang tahimik na nagpapalala ng pamamanhid ng mga kamay at paa — lalo na kung may diabetes, altapresyon, problema sa ugat, o iniinda sa puso.
1. Softdrinks, “Juice Drink” sa Tetra Pack, at Matatamis na Inumin
Ito ang #1 kalaban ng ugat at nerbiyos ng maraming senior.
Bakit delikado?
- Sobrang taas sa asukal → taas-baba ang blood sugar.
- Kapag laging mataas ang sugar, nasisira ang maliliit na ugat at nerve endings sa paa at kamay.
- Ito ang nauuwi sa diabetic neuropathy: pamamanhid, tusok-tusok, parang may kuryente.
Si Tatay Ben, halos araw-araw may softdrinks. Nang bawasan niya nang todo at pinalitan ng tubig at salabat na hindi sobrang tamis, unti-unting humupa ang sobrang kirot at pamamanhid sa paa.
👉 Pangpalit:
- Tubig
- Tubig na may kalamansi (konting honey lang kung pwede sa sugar mo)
- Unsweetened na tsaa o kape (’wag sobra ang asukal)
2. Puro Puting Tinapay, Biskwit, Cake at Matatamis na Pastry
Akala mo “hindi naman sobrang tamis” kumpara sa softdrinks,
pero ang puting tinapay, biskwit, mamon, donut, ensaymada ay:
- gawa sa refined flour na mabilis gawing asukal ng katawan,
- halos walang fiber at nutrients,
- nagpapataas din ng blood sugar nang biglaan.
Kapag lagi kang ganito mag-almusal:
- kape + puting pandesal + palaman na matamis,
tapos wala ka pang masyadong gulay at protina sa maghapon,
mas mabilis uusbong ang problema sa ugat at nerbiyos.
👉 Pangpalit:
- Whole wheat o mas “buo” na tinapay kung meron,
- Pandesal na may palamang itlog, tokwa, peanut butter na hindi sobrang tamis,
- Prutas + itlog, o oatmeal.
3. Instant Noodles at Sobrang Alat na Sabaw
Madaling lutuin, oo.
Pero ang instant noodles ay:
- sobrang alat (sodium),
- maraming preservatives,
- halos walang protina at totoong gulay.
Ang sobrang alat, lalo na sa senior:
- nagpapataas ng presyon,
- sumisira sa kidney,
- at may epekto sa daloy ng dugo sa maliliit na ugat.
Kapag barado o mahina ang daloy ng dugo,
unang tinatamaan: paa, binti, daliri — kaya madaling manhid.
👉 Pangpalit:
- Gawing “pang-emergency” lang, hindi araw-araw.
- Kung kakain, kalahati lang ng seasoning, dagdagan ng totoong gulay at itlog.
- Mas mabuti: lutong sabaw na may gulay, isda o manok.
4. Processed Meats: Hotdog, Longganisa, Ham, Bacon, Meatloaf
Madalas pang-almusal at meryenda ni Lolo’t Lola:
- hotdog,
- longganisa,
- ham,
- tocino,
- meatloaf.
Problema:
- Mataas sa asin, taba, at preservatives (nitrate/nitrite).
- Nakakadagdag sa pamamaga (inflammation) sa loob ng katawan.
- Nakakasama sa puso at ugat → pwedeng magpalala ng pamamanhid dahil sa mahinang sirkulasyon.
Kung araw-araw kang may processed meat,
para mong pinapaiksi ang buhay ng ugat mo.
👉 Pangpalit:
- Tunay na karne o isda na nilaga, inihaw, o ginisa sa kaunting mantika.
- Tokwa, itlog, isda, tinolang manok, tortang gulay.
5. Piniritong Ulam sa Lumang Mantika (Tuyo, Galunggong, Baboy, Manok)
Hindi masama ang isda o kaunting pritong ulam paminsan-minsan.
Ang delikado:
- paulit-ulit na ginagamit na mantika,
- sunog na mantika sa karne at isda,
- pang-araw-araw na puro prito.
Ang lumang mantika:
- naglalabas ng mga compound na nakakadagdag ng inflammation sa katawan,
- pwedeng makasama sa puso at nerbiyos,
- mas nagpapalala ng pananakit at pamamanhid.
Si Lola Cora, 71, araw-araw may pritong tuyo sa umaga at pritong baboy sa tanghali. Nang bawasan ang prito at mas pinili ang inihaw at nilaga, gumaan ang pakiramdam ng mga binti niya.
👉 Pangpalit:
- Iwas sa maraming ulit na gamit na mantika.
- Puwede namang mag-prito, pero:
- konting mantika lang,
- huwag gamitin nang paulit-ulit,
- salit-salitan sa nilaga, inihaw, steamed.
6. Sobrang Tamis na Kape, 3-in-1, at Creamer
Alam kong paborito ito ng maraming senior.
Pero tingnan mo ang madalas na combo:
- 3-in-1 na kape (asukal + creamer + flavor),
- 2–3 beses sa isang araw.
Ang 3-in-1 at matatamis na kape:
- mataas sa asukal at trans fat (mula sa creamer),
- nagpapataas ng blood sugar at cholesterol,
- at may epekto sa ugat at nerbiyos.
Hindi naman bawal ang kape,
pero masama ang sobrang tamis at sobrang dami ng creamer.
👉 Pangpalit:
- Simpleng brewed o barako na kape + kaunting gatas, kaunting asukal.
- Decaf o tsaa kung nanginginig sa sobrang kape.
- Limitahan sa 1–2 tasa sa maghapon.
7. Alak (Lalo na Araw-araw o Binge)
Ang alak — lalo na kung:
- araw-araw kahit tingin mong “konti lang,”
- o once a week pero sobra kapag inuman,
ay kilalang nakakasira ng:
- ugat (nerves) → tinatawag na alcoholic neuropathy,
- at atay, na kasama sa pagproseso ng toxins.
Kapag apektado ang nerbiyos,
madalas mararamdaman:
- pamamanhid,
- tusok-tusok,
- panghihina ng binti.
Si Mang Romy, 67, mahilig uminom gabi-gabi. Nasanay siyang may konting pamamanhid sa paa. Nung kalaunan, halos di na makalakad nang matagal. Nang itigil ang alak at ayusin ang diet, unti-unting humupa ang pamamanhid (kasabay ng gamutan mula sa doktor).
👉 Pinaka-safe sa senior:
- Maraming doktor ang nagsasabing pinakamainam nang umiwas kung may iniinom kang gamot, sakit sa bato/puso/atay, o may pamamanhid na.
8. Sobrinang Alat: Bagoong, Patis, Tuyo, Daing, Chicharon at Chips Araw-araw
Hindi naman bawal ang:
- bagoong,
- patis,
- tuyo,
- daing,
- chicharon,
- fish cracker,
- chips…
Kung paminsan-minsan lang.
Pero kung araw-araw:
- sobrang alat ang ulam,
- laging may sawsawang patis/bagoong,
- paborito ang maalat na chichirya,
delikado ito sa:
- presyon,
- bato (kidney),
- at daloy ng dugo sa maliliit na ugat.
Mahinang bato + baradong ugat = mas madaling pamamanhid, sakit ng binti, at pangangalay.
👉 Pangpatipid sa alat:
- Gumamit ng calamansi, sibuyas, paminta, luya bilang pampalasa.
- Sukatin ang patis/bagoong, huwag ‘tansya-tansya’.
- Chichirya, gawing “treat,” hindi araw-araw.
Kailan Dapat Magpatingin Kung Namamanhid?
Habang inaayos mo ang pagkain, tandaan:
Hindi lahat ng pamamanhid ay dahil lang sa pagkain.
Magpatingin agad sa doktor kung:
- Bigla at isang panig lang ng katawan (posibleng stroke)
- Kasabay ng panghihina, hirap magsalita, o mulagat na paningin
- Tuloy-tuloy na pamamanhid ng paa/kamay nang higit 2–3 linggo
- May kasamang sobrang sakit ng likod o batok
- May diabetes ka at lumalala ang pamamanhid
Sa bawat araw na:
- binabawasan mo ang sobrang tamis at alat,
- nililimitahan mo ang instant at processed,
- mas pinipili mo ang tubig, gulay, prutas, isda, itlog at tokwa,
para mo na ring sinasabi sa nerbiyos at ugat mo:
“Ayokong tuluyang mamanhid.
Gusto ko pang maglakad, magbihis, at yumakap sa apo nang magaan ang pakiramdam.”
Hindi mo kayang kontrolin lahat — edad, lahi, nakaraang bisyo.
Pero kaya mong baguhin ang nilalagay mo sa plato mo ngayon.
At madalas, doon nagsisimulang bumagal ang pamamanhid —
at bumabalik ang lakas sa kamay at paa ng isang senior na ayaw pang sumuko.
