EPISODE 1: SIGAW SA GITNA NG TERMINAL
Maagang umaga sa terminal—pero parang tanghali na sa init. Sunod-sunod ang dating ng bus, sabay ang busina, sabay ang sigaw ng mga dispatcher. May mga pasaherong bitbit ang buong linggo ng pagod, may mga estudyanteng antok pa, at may mga tindera sa gilid na humahabol sa benta.
Sa isang sulok, nakatayo si Mang Isko—matanda, payat, at may suot na lumang asul na polo. Yakap-yakap niya ang itim na bag na halatang luma na rin, pero maingat niyang hawak, para bang may mahalagang laman. Hindi siya maingay. Hindi siya nakikipagsiksikan. Nakatayo lang siya, naghihintay.
“Kuya, dito po ba ang pila ng pa-Bayan?” mahina niyang tanong sa isang konduktor.
Hindi pa man siya nasasagot, biglang may boses na pumutok sa hangin.
“HOY! IKAW! ANO’NG GINAGAWA MO D’YAN?”
Lumingon ang mga tao. Isang pulis ang papalapit—malaki ang katawan, nakakunot ang noo, at mabilis ang lakad. Kita sa mukha ang iritasyon, parang pagod na sa buong mundo.
“N-Naghihintay lang po ako,” sagot ni Mang Isko, nanginginig ang boses. “Uuwi lang po sana—”
“Uuwi? Eh bakit kung saan-saan ka nakatayo? Baka nang-iisnatch ka dito!” sigaw ng pulis, sabay turo sa bag. “Buksan mo ‘yan!”
Nanlaki ang mata ni Mang Isko. “Sir, gamit ko lang po ‘yan… damit at gamot.”
“GAMOT?!” tumaas pa lalo ang boses ng pulis. “Marami na akong narinig na palusot! Buksan mo!”
Nagkumpulan ang tingin ng mga tao. May babaeng napahawak sa bibig. May lalaking umiling pero hindi nagsalita. May mga batang napaatras.
Dahan-dahang binuksan ni Mang Isko ang bag. Nanginginig ang kamay, at may mga bote ng gamot, lumang damit, at isang maliit na sobre.
“Anong sobre ‘yan?” biglang singhal ng pulis. “Baka droga ‘yan ha!”
“Hindi po…” halos maiyak si Mang Isko. “Para po ‘yan sa pamasahe… at sa burol.”
“BUROL?” Napatawa ang pulis, mapanlait. “Aba, ang dami mong drama! Gusto mo lang maawa mga tao dito!”
Parang tinusok si Mang Isko sa dibdib. Nakayuko siya, nangingitim ang tingin sa lupa, pero ang luha pinipigilan niyang huwag bumagsak.
“Sir… please,” pakiusap niya. “Wala po akong ginagawang masama.”
“Wala? Eh bakit mukha kang kahina-hinala!” sigaw ng pulis, mas malakas pa. “Lahat kayo rito, tingnan niyo ‘to! Ito ‘yung mga tipo ng nagtatago sa terminal!”
May ilang pasahero ang napakapit sa bag nila. May iba naman, napasulyap kay Mang Isko na parang totoo ngang delikado siya.
At doon, sa gitna ng kahihiyan, may isang boses mula sa likod—kalma pero matalim, parang kampana.
“Pulis… ano’ng ginagawa mo sa matanda?”
Napalingon ang lahat.
Isang lalaking naka-puting polo, may suot na ID, at may kasamang dalawang tanod ang papalapit. Sa pagkilos pa lang, halatang may awtoridad—hindi yung awtoridad na naninigaw, kundi yung awtoridad na pinapakinggan.
“Barangay Captain…?” bulong ng isang tindera.
Namutla ang pulis.
EPISODE 2: ANG TANONG NG KAPITAN
Huminto si Barangay Captain Lando sa harap ng eksena. Hindi siya nagmadali. Sinukat niya muna ang pulis—mula sa nakataas na daliri hanggang sa namumulang mukha—tapos bumaling sa matanda na halos nakaluhod sa hiya.
“Tatlong beses kitang tinanong,” mahinahon pero matigas ang boses ni Kapitan. “Ano’ng ginagawa mo sa matanda?”
“Captain… routine check lang po,” sagot ng pulis, pilit ang tikas. “Kahina-hinala po kasi.”
“Routine check ba ang paninigaw?” tanong ni Kapitan. “Routine check ba ang pagpapahiya sa harap ng lahat?”
Napatingin si Mang Isko kay Kapitan, parang unang beses may taong tumingin sa kanya na hindi naghahanap ng mali.
“Captain,” dagdag ng pulis, “may mga modus po dito. Responsibilidad ko pong bantayan.”
“Oo, responsibilidad mo,” tugon ni Kapitan. “Pero responsibilidad mo rin ang protektahan ang inosente. Hindi ang yurakan.”
May mga tao nang nagsisimulang magbulungan. “Tama si Kap.” “Grabe naman ‘yung pulis.” “Kawawa si tatay.”
Dahan-dahang yumuko si Kapitan kay Mang Isko. “Tay, ano’ng pangalan niyo?”
“M-Maris… Isko Maris po,” sagot ng matanda, nanginginig. “Pasensya na po kung nakaabala ako…”
“Nakaabala?” ulit ni Kapitan, halatang nasasaktan. “Hindi kayo abala. Tao kayo.”
Bumaling si Kapitan sa pulis. “Alam mo ba kung sino ‘yan?”
“Hindi po,” sagot ng pulis, mabilis.
“Si Mang Isko,” ani Kapitan, “ang dating barangay health worker na naglakad noon ng dalawang oras sa baha para magdala ng bakuna sa mga bata. Siya ang tumulong sa mga buntis, sa mga lolo at lola. Siya ang unang tumatakbo kapag may nagkakasakit.”
Napalunok ang pulis. “Captain, hindi ko po alam…”
“Hindi mo kailangang ‘malaman’ para rumespeto,” putol ni Kapitan.
Tinuro ni Kapitan ang sobre sa bag. “Tay, ano’ng laman niyan?”
Humigpit ang yakap ni Mang Isko sa sobre. “Pamasahe po… tsaka… pangdagdag sa kabaong.” Pumutok ang boses niya. “Yung apo ko po… si Mica… namatay kahapon. Ako lang po ang pupunta. Wala na po akong kasama.”
Biglang tumahimik ang terminal. Parang lahat ng busina, lahat ng sigaw, lahat ng yabag—naging malayo.
May babaeng napaluha. May matandang lalaki sa gilid na napahawak sa dibdib.
“Captain…” mahina ang pulis, “pasensya na po…”
Pero si Kapitan, hindi pa tapos. Tumingin siya sa pulis na parang sasabihin ang susunod na dapat marinig ng lahat.
“Kung talagang gusto mong mag-serve,” sabi niya, “dito ka magsimula—sa paghingi ng tawad, hindi sa pagtaas ng boses.”
At sa unang pagkakataon, hindi na kayang tumingin ng pulis sa mga tao.
EPISODE 3: TAWAD NA HINDI MADALING LUNUKIN
Nakatayo ang pulis sa gitna ng terminal, parang biglang lumiit sa sarili niyang uniporme. Nakatuon sa kanya ang mga mata—mga pasaherong kanina’y tahimik, ngayon ay naghihintay kung magbabago ba ang kwento o mananatiling sugat ang eksenang ito.
“Humingi ka ng tawad,” utos ni Kapitan Lando, hindi pasigaw, pero hindi rin puwedeng balewalain.
“Captain…” pilit na ngumiti ang pulis. “Ginagawa ko lang po trabaho ko.”
“Trabaho?” ulit ni Kapitan. “Trabaho ba ang manlait? Trabaho ba ang magbansag ng kriminal nang walang ebidensya?”
Walang maisagot ang pulis. Kumislot lang ang panga niya.
Si Mang Isko, nakayuko pa rin. Halos ayaw na niyang marinig ang susunod dahil alam niyang kahit anong sabihin, hindi na mababalik ang dignidad na kinuha sa kanya sa harap ng lahat.
Pero lumapit si Kapitan kay Mang Isko at hinawakan ang balikat nito. “Tay, tingnan niyo ako.”
Dahan-dahang tumingala si Mang Isko. Mapula ang mata. Nangingilid ang luha.
“Hindi kayo dapat yumuko,” sabi ni Kapitan. “Hindi kayo ang may kasalanan.”
Bumaling siya sa pulis. “Sige.”
Sa wakas, huminga nang malalim ang pulis. Tumingin siya kay Mang Isko, at sa bawat segundo, halatang nilulunok niya ang pride niya—yung pride na madalas sumisira sa mga taong akala nila sila ang batas.
“Tay…” mahinang sabi ng pulis. “Pasensya na po… sa nasabi ko. Mali po ako.”
Walang palakpakan. Walang “ok na.” Kasi ang sugat, hindi gumagaling sa isang salita lang.
Pero si Mang Isko, sa halip na sumigaw o manumbat, napapikit na lang. “Salamat,” mahinang sagot. “Sana po… hindi na maulit sa iba.”
Parang may dumaloy na hiya sa pulis—hindi dahil napahiya siya, kundi dahil ang matandang pinagbintangan niya, siya pa ang may lakas ng loob na magdasal para sa iba.
May isang babae sa crowd ang lumapit at inilagay ang maliit na bote ng tubig sa kamay ni Mang Isko. “Tay, inom po kayo.”
May isa pang lalaki ang nag-abot ng biskwit. “Baka hindi pa kayo kumakain.”
Isa-isa, gumalaw ang mga taong kanina’y nanonood lang. Sa simpleng paraan, binalik nila ang katahimikan sa puso ng matanda.
Si Kapitan Lando, tumingin sa dispatcher. “May bus ba ngayon pa-Bayan?”
“Opo, Kap,” sagot ng dispatcher, mabilis. “Yung Bus 12, aalis na sana.”
“Sige,” ani Kapitan. “Unahin si Mang Isko. At siguruhin n’yo, maayos ang upuan niya.”
Nanginginig ang kamay ni Mang Isko habang isinasara ang bag. “Kap… hindi ko alam paano magpapasalamat.”
“Magpahinga lang kayo,” sagot ni Kapitan. “At umuwi kayo nang may dignidad.”
Sa gilid, nakatayo ang pulis, tulala. Parang may biglang bumukas na tanong sa loob niya: ilang beses na ba niyang ginawa ito sa iba? Ilang tao na ba ang umuwi na mas mabigat ang dibdib kaysa dala?
At habang pinapaakyat si Mang Isko sa bus, hindi alam ng pulis—ang susunod na mangyayari ay hindi lang “leksyon,” kundi isang dagok na tatama sa konsensya niya.
EPISODE 4: ANG PAGBABAYAD NG TERMINAL SA ISANG KASALANAN
Naka-upo si Mang Isko sa unang hilera ng bus, sa tabi ng bintana. Tahimik siyang nakatingin sa labas, parang hinahabol ang oras at alaala. Sa kamay niya, hawak pa rin ang sobre—parang takot siyang mawala, kasi iyon ang huling piraso ng kaya niyang ibigay sa apo.
Si Kapitan Lando, sumakay saglit sa bus para siguraduhin ang lahat. “Tay, may kasama ba kayo sa burol?”
Umiling si Mang Isko. “Wala na po, Kap. Yung anak ko, nasa abroad. Hindi po nakauwi. Ako lang.”
Napabuntong-hininga si Kapitan, halatang may bigat. “Sige, Tay. May ipapadala akong tanod sa inyo pagdating niyo, kung okay lang.”
“Hindi na po kailangan,” mabilis na sagot ni Mang Isko, parang ayaw nang makaabala. “Baka abala na naman po ako.”
Doon napalunok si Kapitan. “Tay… hindi kayo abala.”
Pagkababa ni Kapitan, napansin niyang sumunod ang pulis sa bus, nakatayo sa may pintuan. Hindi na siya palasigaw. Hindi na rin siya matapang tingnan. Parang may bitbit na pagsisisi.
“Captain,” mahinang sabi ng pulis, “pwede po ba akong sumama? Gusto ko pong… bumawi.”
Tiningnan siya ni Kapitan. “Bawi? Hindi ‘yan isang araw lang. Pero kung seryoso ka—sumama ka. At tahimik ka. Huwag kang maging bida.”
Tumango ang pulis.
Umandar ang bus. Sa loob, may mga pasaherong nakatingin pa rin sa pulis na may halong inis. Pero walang nagsalita, dahil ang bida sa kwento ay hindi ang pulis—kundi ang matandang kayang maging mabait kahit sugatan.
Pagdating sa bayan, bumaba si Mang Isko, dala ang bag at sobre. Sa terminal ng bayan, mas simple, mas tahimik. Pero mas ramdam ang lungkot.
Sa may sakayan ng tricycle, biglang huminto si Mang Isko. Parang nawalan ng lakas. Umupo siya sa gilid at napahawak sa dibdib.
“Tay!” sigaw ni Kapitan, mabilis na lumapit.
Sumunod ang pulis, gulat sa nakita. “Captain, ano’ng gagawin?”
“Tumawag ka ng ambulansya!” utos ni Kapitan.
Pero sa bayan, mabagal ang signal, mabagal ang lahat. Sa bawat segundo, nanginginig ang kamay ni Mang Isko sa paghigpit sa sobre—parang iyon ang huling bagay na ayaw niyang bitawan.
“Huwag po…” bulong ng matanda. “Yung… sobre… sa apo ko…”
“Tay, ako na,” umiiyak na si Kapitan. “Ako na bahala.”
Tumingin si Mang Isko sa pulis, parang ngayon lang siya ulit tumingin sa kanya. “Sir… huwag niyo na po gawin sa iba… yung ginawa niyo sa akin…”
Nanlaki ang mata ng pulis. “Tay, pasensya na po. Please, kapit lang.”
Doon bumigay ang luha ng pulis—hindi para sa camera, hindi para sa tao, kundi para sa sarili niyang konsensya na biglang sinampal ng katotohanan: ang taong sinigawan niya kanina, posibleng iyon na ang huling araw na may lakas pa ito.
Umiiyak si Kapitan habang hawak ang pulso ni Mang Isko.
At nang dumating ang ambulansya, isang bagay ang nalaman nila sa nurse na parang kutsilyong tumama:
“Matagal na po siyang may sakit sa puso… at hindi po siya dapat na-stress.”
Napatingin si Kapitan sa pulis—at doon nagsimulang maghiwa-hiwalay ang tikas ng uniporme.
EPISODE 5: ANG HULING BIYAHE NI MANG ISKO
Sa loob ng ambulansya, malamig ang ilaw. Mabilis ang galaw ng mga nurse, pero mabagal ang tibok sa monitor—parang kandilang nauupos. Si Mang Isko nakapikit, pero gumagalaw pa ang labi, parang may gustong sabihin.
“Captain…” mahinang tawag niya.
“Ngayong-ngayon lang ako, Tay,” sagot ni Kapitan Lando, hawak ang kamay niya. “Huwag kayong bibitaw.”
Sa kabilang gilid, nakaupo ang pulis, basang-basa ang mata. Wala na siyang sigaw. Wala na siyang yabang. Parang batang nakakita ng kasalanang hindi na kayang bawiin.
“Tay, sorry po,” pabulong niya, nanginginig ang boses. “Kung pwede lang po… ako na lang yung mapahiya. Huwag kayo.”
Dahan-dahang bumukas ang mata ni Mang Isko, at tumingin siya sa pulis. Sa halip na galit, may pagod at awa.
“Anak…” mahina niyang sabi, “hindi… ako… galit.”
Napasubsob ang pulis. “Pero Tay, ako ang dahilan ng stress niyo. Ako ang—”
“Hindi… lang ikaw,” putol ni Mang Isko, halos hangin na. “Marami… kayong… natututo pa.”
Tumulo ang luha ni Kapitan. “Tay, yung sobre… hawak ko na. Aabot tayo sa burol. Pangako.”
Ngumiti si Mang Isko, napakaliit. “Salamat, Kap… ikaw… mabuti…”
Huminga siya nang malalim, tila pinipilit na manatili. “Sabihin mo… sa anak ko… hindi ako… sumuko… sa kahihiyan…”
Nanikip ang dibdib ni Kapitan. “Sasabihin ko, Tay.”
Sa sandaling iyon, biglang umingay ang monitor. Mabilis ang nurse. “Sir, CPR!”
Nagkagulo. Ngunit sa gitna ng gulo, narinig ni Kapitan ang huling bulong ni Mang Isko—halos hindi na boses, kundi dasal:
“Patawarin… niyo… ang mundo…”
At doon, tumigil ang tibok.
Parang binuhusan ng tubig ang buong ambulansya. Tahimik ang mga kamay. Tahimik ang hangin. Si Kapitan, napayuko, umiiyak. Si pulis, nakatulala—at sa unang pagkakataon, nakita niya ang bigat ng sigaw niya na hindi na mababawi.
Sa burol ni Mica kinagabihan, dumating si Kapitan dala ang sobre. Nandoon ang ilang kapitbahay, ilang tanod, at—sa likod, nakatayo ang pulis, walang uniporme. Simpleng damit. Walang ranggo. Walang titulong ipangtatakip.
Lumapit siya sa kabaong ng bata at sa larawan ni Mang Isko. Nanginginig ang kamay niya habang inilapag ang bulaklak.
“Hindi ko na po kayo mababawi,” bulong niya. “Pero may pangako ako… simula ngayon, hindi na ako maninigaw sa mahihina. Hindi ko na gagawing batayan ang itsura. Kasi ang pinahiya ko… tao pala na mas mabuti kaysa sa akin.”
Sa gitna ng burol, tumayo si Kapitan at humarap sa mga tao.
“Ang respeto,” sabi niya, “hindi hinihingi—ibinibigay. Lalo na sa matatanda. Lalo na sa walang laban.”
At habang umiiyak ang mga tao, tahimik na lumuhod ang pulis—hindi para magpakitang-tao, kundi para aminin sa sarili niyang may mga sigaw na minsan, buhay ang kapalit.
