Episode 1: ang bula sa palanggana
Sa lumang bahay na amoy sabon at kulob, nakaluhod si liza sa tabi ng palanggana. Nangingitim ang kuko niya sa kakakuskos, nanginginig ang braso sa lamig ng tubig kahit tanghaling tapat. Sa tabi niya, si mara, disisais pa lang, pero parang mas matanda na ang mga mata. Tahimik siyang nagsasampay, pinipiga ang damit na hindi naman kanila.
“bilisan niyo!” sigaw ni tita cora mula sa sala, habang nanonood ng tv. “may bisita tayo. Nakakahiya, amoy labahan dito!”
Humigpit ang hawak ni liza sa damit. “pasensya na, tita. Matapos lang po kami.”
Tumawa si kuya renato, nakahiga sa upuan, may hawak na beer. “ay nako, liza, kung di ka sana tamad, baka may trabaho ka. Hindi yung puro labada. Mana talaga sa nanay mong mahina.”
Kumibot si mara, pero pinigilan ni liza sa isang dampi sa balikat. “anak, hayaan mo,” bulong niya. “lilipas din.”
Pero hindi lumilipas. Araw-araw, may bagong pang-iinsulto. Araw-araw, may bagong utos. Si liza at mara nakikitira lang sa bahay ng mga kamag-anak matapos mamatay ang asawa ni liza. Ipinangako ni tita cora na tutulungan sila, pero ang kapalit, gawin nilang katulong ang sarili nila.
Kinagabihan, dumating ang pinsan nilang si jessa, naka-makeup, naka-heels, may dalang mga kaibigan. “hala, si mara oh,” sabi ni jessa, nakangisi. “yan yung anak ni liza na labandera. Uy mara, baka gusto mo sumama sa amin? Ay teka, wala ka palang damit na panglabas.”
Nagtawanan ang mga kaibigan. Si mara yumuko, pinipigilan ang luha. Si liza tumayo, nanginginig sa galit at hiya. “tama na,” sabi niya, mahina pero matapang. “hindi ko kayo inaano.”
Lumapit si tita cora, matalim ang tingin. “kung ayaw mo ng ganyan, umalis ka,” sabi niya. “pero saan ka pupunta? Wala kang pera. Wala kang bahay. Wala kang silbi dito kung hindi ka maglilinis.”
Bumalik si liza sa palanggana, pero sa dibdib niya may bumubulong na hindi na niya kayang magtiis habambuhay. Nang gabing iyon, habang tulog ang lahat, binuksan niya ang lumang bag ng asawa niya. Sa loob, may sobre na matagal niyang hindi binubuksan dahil masakit. May sulat at maliit na listahan ng numero.
“kung dumating ang araw na wala na ako,” nakasulat, “hanapin mo si sir antonio del mundo. Siya ang may utang sa akin—hindi pera, kundi buhay.”
Napahawak si liza sa bibig niya. Parang may pintuang bumukas sa dilim. Tinignan niya si mara na tulog sa tabi niya, yakap ang lumang unan. Doon siya nagpasiya. Bukas, hindi na sila maglalaba para sa mga taong nanlalait.
Episode 2: ang pangalan sa sobre
Kinabukasan, maaga silang umalis. Hindi sila nagpaalam. Nag-iwan lang si liza ng sulat na maikli: “aalis na kami. Salamat sa pagpapatuloy.” alam niyang kahit ano pang sabihin niya, pagtatawanan lang siya.
Sa jeep, hawak ni liza ang sobre na parang rosaryo. Si mara nakatitig sa kalsada, nanlalambot ang dibdib sa takot. “ma,” bulong niya, “paano kung mali tayo? Paano kung wala yung tao?”
“kahit mali,” sagot ni liza, “mas mabuti kaysa bumalik tayo sa pang-aalipusta.”
Nang makarating sila sa address na nasa sulat, halos hindi makapaniwala si mara. Mataas ang gate, may guard, at may pangalan sa plakang bakal: del mundo foundation. Para silang naligaw sa mundo ng mayayaman.
“ma, baka paalisin tayo,” sabi ni mara.
Lumapit si liza sa guard. “kuya, pwede po ba namin makausap si sir antonio del mundo? May dala po akong sulat galing sa asawa ko, si ramon.”
Napataas ang kilay ng guard. “appointment?”
“wala po,” sagot ni liza, “pero importante po.”
Pinagmasdan sila ng guard mula ulo hanggang paa—basang tsinelas, simpleng damit, amoy sabon. Ngumisi siya ng konti, parang sanay sa mga taong humihingi. “madaming ganyan dito,” sabi niya. “umalis na lang kayo.”
Napalunok si liza. “kuya, pakiusap. Kahit ibigay ko lang po yung sulat.”
Nag-alinlangan ang guard, pero kinuha niya. Pumasok siya sa loob, iniwan silang nakatayo sa araw.
Ilang minuto ang lumipas na parang oras. Si mara nanginginig na, pinipigilan ang luha. “ma, uwi na tayo,” bulong niya.
Pero bumukas ang gate. Lumabas ang isang matandang lalaki, naka-puting barong, may tungkod, pero matalas pa rin ang tingin. “sino si liza?” tanong niya.
Napatigil si liza. “ako po,” sagot niya.
Lumapit ang matanda, hawak ang sulat na parang kayamanan. Nanginginig ang kamay niya. “ramon…” bulong niya, para bang tinatawag ang multo.
Biglang yumuko ang matanda kay liza. “salamat,” sabi niya. “salamat at dumating ka.”
Napaatras si mara, naguluhan. “sir… bakit po kayo—”
Tumayo ang matanda at tumingin sa kanila. “ang asawa mo,” sabi niya kay liza, “ang nagligtas sa buhay ko noong bagyo. Kung hindi dahil sa kanya, patay na ako at wala ang foundation na ‘to. Ilang taon ko siyang hinanap para bayaran ang utang ko. Huli na pala.”
Napahawak si liza sa dibdib. Biglang bumalik ang alaala ng asawa niyang umuuwi noon, basang-basa, may sugat, pero nakangiti. “may tinulungan lang ako,” lagi niyang sinasabi.
“ma,” bulong ni mara, “si papa…”
Tumango si liza, umiiyak. “oo, anak.”
Hinawakan ni sir antonio ang balikat ni liza. “simula ngayon,” sabi niya, “hindi na kayo mag-iisa. At hindi na kayo maglalaba para lang mabuhay. Hayaan niyong ako ang tumupad sa pangako na hindi natupad ng mundo sa inyo.”
Episode 3: ang pagkakataong hindi inaasahan
Dinala sila sa loob ng foundation. May malamig na aircon, malinis na sahig, at mga taong nagmamadali sa opisina. Si mara nahihiya sa sariling tsinelas, tinatago ang paa niya sa ilalim ng upuan.
Pinakain sila. Unang beses ni mara kumain ng mainit na sopas na hindi galing sa kapitbahay o limos. Si liza hindi makatingin sa pagkain, kasi natatakot siyang baka panaginip lang.
“liza,” sabi ni sir antonio, “marunong ka bang magbasa ng basic reports? Marunong ka bang magbilang?”
“oo po,” sagot ni liza. “nagtinda po ako dati. Pero…”
“walang pero,” putol ni sir antonio. “kailangan ko ng taong mapagkakatiwalaan sa laundry section ng foundation. Hindi yung labandera na alipin, ha. Supervisor. May sweldo. May benefits.”
Napahawak si liza sa bibig niya. “sir, hindi ko po kaya…”
“kaya mo,” sabi ni sir antonio, parang tatay. “at si mara, anong pangarap mo?”
Napatingin si mara, nabigla. “ako po?” tanong niya.
“oo,” sagot ni sir antonio. “sabihin mo.”
Napayuko si mara. “gusto ko po sana mag-aral. Gusto ko po maging nurse,” bulong niya. “pero… wala po kaming pera.”
Tumango si sir antonio. “then mag-aaral ka,” sabi niya. “scholar ka ng foundation.”
Umiyak si liza sa harap nila, hindi na niya napigilan. “sir, hindi ko alam paano magpasalamat.”
“magpasalamat ka sa asawa mo,” sagot ni sir antonio, malungkot ang ngiti. “at balang araw, tulungan niyo rin ang iba. Yun lang.”
Lumipas ang mga buwan. Si liza natutong humawak ng records, mag-manage ng tao, at magsalita nang hindi nanginginig. Si mara nag-aral, nag-top sa klase, natutong maniwala na may bukas. Dahan-dahan, umayos ang buhay nila.
Pero ang sakit, hindi basta nawawala. Gabi-gabi, sa maliit nilang inuupahang apartment, tinitignan ni liza ang kamay niya—ang mga peklat ng sabon at pagod. Naaalala niya ang pagtawa ni tita cora, ang pang-iinsulto ni renato, ang panghihiya ni jessa.
Isang araw, may sulat si liza na dumating. Galing sa barangay nila. “namatay si tita cora,” nakasulat. “may inaasahang meeting tungkol sa mga utang at lupa.”
Napaupo si liza, nanlamig. Si mara lumapit. “ma… babalik tayo?” tanong niya, takot.
Tumingin si liza sa anak niya. Sa mata niya, wala nang takot na dati. May sakit pa rin, pero may lakas na.
“oo,” sagot niya. “babalik tayo. Hindi para gumanti nang masama. Babalik tayo para harapin sila. At para matapos na.”
Episode 4: ang pagbabalik sa bahay ng pang-iinsulto
Bumalik sila sa barangay na parang may pelikula. Hindi na sila naka-tsinelas. Si liza naka-simple pero maayos na damit. Si mara naka-blazer, may hawak na folder. Sa likod nila, may sasakyang galing foundation, may driver, pero hindi sila nagyabang. Tahimik lang.
Pagdating sa lamay, bumukas ang mga mata ng mga kamag-anak nila. Si jessa, na dati tumatawa, ngayon napaatras. Si renato, na dati nagbibiruan, biglang natahimik. May mga bulong: “si liza yan?” “asawa ng labandera?” “bakit parang iba na?”
Lumapit si tito ruel, kapatid ni tita cora. “oh, andito ka pa pala,” sabi niya, pilit ang ngiti. “akala namin nawala na kayo.”
Tumingin si liza sa kabaong. Hindi siya nagalit. Nalungkot siya. Kasi kahit masama ang tita niya, siya pa rin ang taong nagpatuloy sa kanila noon—kahit may kapalit. “andito po kami para makiramay,” sagot ni liza.
Pero hindi iyon ang dahilan kung bakit kumulo ang mga tao. Ang totoong dahilan, dumating ang abogado ng foundation na kasama nila. Naglabas siya ng mga papeles.
“may naiwan si mrs. Cora na utang sa foundation,” sabi ng abogado. “at may dokumento rin tungkol sa lupa na tinitirhan ninyo.”
Nagkagulo. “anong utang?” sigaw ni renato. “wala kaming alam dyan!”
Tumayo si jessa, nanginginig. “liza, ikaw may pakana nito no? Gumaganti ka!”
Napatingin si liza sa kanya, pero hindi galit ang mata niya. “jessa,” sabi niya, “hindi ko kailangan gumanti. Ang totoo, matagal ko kayong iniwan. Pero kayo… hindi niyo iniwan ang ugali niyo.”
Nagtaasan ang boses. May nagsisi. May nagdahilan. May nagsabing “labandera ka lang.” pero bago pa lumaki, tumayo si mara.
“tama na,” sabi ni mara, nanginginig pero malinaw. “labandera si nanay, oo. Pero yung kamay niyang naglaba, yun ang kamay na bumuhay sa akin. Habang kayo, pinahiya niyo kami para lang gumaan ang loob niyo.”
Natulala ang mga tao. Si liza napatingin sa anak niya, parang unang beses niyang nakita kung gaano na ito katapang.
Lumapit ang abogado kay liza. “ma’am,” sabi niya, “pwede niyo pong singilin sila. Legally, kaya. May grounds.”
Huminga nang malalim si liza. Sa isip niya, bumalik ang lahat ng sakit. Isang bahagi niya gustong ipakita sa kanila ang bigat ng ginawa nila. Pero may isa pang bahagi—yung bahagi na iniwan ni ramon sa kanya—na ayaw manakit.
“hindi,” sabi ni liza. “hindi kami nandito para durugin kayo.”
“ha?” singit ni renato. “eh bakit may abogado ka?”
Tumingin si liza sa kanila. “nandito kami,” sabi niya, “para tapusin ang utang. Pero hindi sa paraan na iniisip niyo.”
Episode 5: ang huling laba ng puso
Tahimik ang lamay. Ang mga tao, naghihintay ng suntok, ng sigaw, ng paghihiganti. Pero si liza lumapit sa mesa at inilapag ang isang sobre. “ito,” sabi niya. “bayad ang utang ni tita cora sa foundation. Ako ang magbabayad.”
Nagulat ang lahat. Si jessa napaupo. Si renato napamura. “bakit mo gagawin yan?” tanong niya. “after ng lahat ng ginawa namin?”
Tumango si liza, nangingilid ang luha. “kasi ayokong lumaki ang anak ko na puno ng galit,” sagot niya. “pinahiya niyo kami, oo. Pero kung gagantihan ko kayo ng masama, pareho na tayo.”
Umiyak si mara, hindi sa sakit kundi sa bigat ng pagpapatawad. Nilapitan niya ang kabaong at inilagay ang isang panyo. “para kay tita,” bulong niya, “kahit hindi niya kami minahal.”
Lumapit si sir antonio, tahimik na dumating, at tumayo sa tabi ni liza. Napatingin ang buong barangay sa matanda, sa barong, sa mga kasamang staff. Parang biglang lumaki ang mundo ni liza sa harap nila.
“itong babae,” sabi ni sir antonio, tinuro si liza, “ang pinakamalakas na taong nakilala ko. Hindi dahil yumaman siya. Kundi dahil kahit nilubog siya ng mundo, pinili pa rin niyang maging mabuti.”
Napayuko ang mga kamag-anak. May ilan na nahiya. May ilan na nagmatigas. Pero ang hangin, iba na.
Pagkatapos ng lamay, lumapit si renato kay liza, umiiyak nang palihim. “liza… pasensya na,” bulong niya. “nahiya ako sa ginawa ko. Hindi ko alam paano ayusin.”
Tumingin si liza sa kanya. “simulan mo sa anak mo,” sabi niya. “wag mong turuan maging mapangmata.”
Si jessa naman, lumapit kay mara. “mara… sorry,” sabi niya, nanginginig. “inggit lang ako noon. Kasi kahit mahirap kayo, buo kayo.”
Hindi sumagot agad si mara. Pero sa huli, tumango siya. “sana matuto tayo,” bulong niya.
Pag-uwi nila, gabi na. Sa apartment, tahimik. Si liza umupo sa tabi ng palanggana nila—hindi na palanggana ng kahihiyan, kundi palanggana na alaala. Nilublob niya ang kamay sa tubig, parang sinusubukang hugasan ang nakaraan.
Lumapit si mara at niyakap siya mula sa likod. “ma,” bulong niya, “kung hindi mo sila pinatawad, maiintindihan ko. Pero… salamat.”
Napaluha si liza. “anak,” sabi niya, “may mga mantsa na hindi natatanggal ng sabon. Natatanggal lang sila ng puso na marunong magmahal.”
Sa gabing iyon, binuksan ni liza ang lumang larawan ni ramon. “ramon,” bulong niya, “narinig mo ba? Hindi ko sila dinurog. Pinili kong maging tao. Tulad ng gusto mo.”
Si mara lumuhod sa tabi niya, hawak ang kamay niya. “ma,” sabi niya, nanginginig, “pangako. Kapag nurse na ako, tutulungan ko rin ang mga tulad natin.”
At doon, sa maliit nilang bahay, habang umiiyak silang mag-ina sa katahimikan, naramdaman nila na hindi lang pera ang tunay na yaman. Ang tunay na yaman, yung pag-ibig na hindi naipapahiya ng kahit sino, at yung dignidad na pinaghirapan nilang ibalik—kahit sugatan, kahit pagod, kahit punong-puno ng luha.
