“Ma, ano daw sabi ni Dok sa resulta?” tanong ni Joy habang inaabot ang tubig sa nanay niyang si Aling Linda, 71.
“Ang sabi, mataas daw creatinine ko,” sagot ni Aling Linda, halatang kinakabahan.
“Bantayan daw ang kidney. Pero ’yun lang naalala ko, anak. Hindi ko na masyadong naintindihan ’yung tungkol sa pagkain.”
Kung kagaya ni Aling Linda ang sitwasyon mo—
mataas ang creatinine, sinabihang “mag-ingat sa bato,”
pero hindi klaro kung ano ba talaga ang dapat iwasan sa araw-araw na pagkain—
para sa’yo ang gabay na ’to.
Mahalagang tandaan:
Creatinine ay “sukatan,” hindi pagkain.
Kapag mataas ang creatinine, ibig sabihin, hirap na mag-filter si kidney.
Kaya ang goal natin sa pagkain: huwag na siyang pahirapan lalo.
Hindi ibig sabihin bawal na lahat.
Pero may mga pagkaing dapat LIMITAHAN, lalo na kung senior ka na at may problema na sa bato.
Sa gabay na ito, pag-uusapan natin ang:
“10 Pagkaing Dapat Limitahan Kung Mataas ang Creatinine (Seniors Guide!)”
Kasama ang paliwanag sa simpleng salita, mga halimbawa, at practical na tips.
Note: Laging sundin ang payo ni doktor at dietitian mo. Iba-iba ang kondisyon ng bawat kidney patient. Ito ay general guide lang, hindi kapalit ng personal na payo ni Dok.
1. Madalas at Maraming Pula at Matatabang Karne (Baboy, Baka, Laman-loob)
Unang-una sa listahan:
red meat – baboy, baka, karne ng kambing, lalo na ’yung matataba at laman-loob (atay, balun-balunan, isaw, etc.).
Bakit?
- Mataas sa protein at purine, na kapag nabubuo at pinoproseso ng katawan,
may dagdag na basura (nitrogenous waste) na kailangang salain ng kidney. - Ang laman-loob ay madalas mataas din sa cholesterol at ilang minerals (phosphorus, etc.) na pwedeng makadagdag pasanin sa bato.
- Ang sobrang protina sa diet, lalo na kung mahina na ang kidney,
puwedeng magpabilis ng paglala ng kidney disease.
Hindi ibig sabihin bawal na lahat ng karne.
Pero kung mataas na ang creatinine:
- Limitahan ang:
- dalas (huwag araw-araw puro baboy/baka),
- at dami (maliit na portion lang, parang size ng palad o posporo).
- Mas piliin ang:
- payat na parte (lean cuts),
- luto na hindi puro mantika (huwag laging prito).
Mas maganda kung pag-uusapan ang tamang dami kasama si Dok o dietitian.
2. Processed Meats: Hotdog, Longganisa, Tocino, Ham, Corned Beef, Meat Loaf
Paborito ng maraming seniors sa almusal:
- hotdog,
- longganisa,
- tocino,
- ham,
- corned beef,
- luncheon meat.
Madali kasing lutuin, masarap, at “nakasanayan na.”
Pero sa taong may mataas na creatinine at problema sa kidney:
- Mataas ang mga ito sa:
- sodium (asin) – nagpapataas ng presyon, nagpapapa-ipon ng tubig,
- phosphate additives – dagdag trapiko sa kidney,
- preservatives na hindi maganda kung araw-araw.
- Protina pa rin sila, kaya dagdag trabaho sa bato.
Anong puwedeng gawin?
- Huwag nang gawing araw-arawin. Gawing “pa-minsan-minsan” na lang.
- Piliin ang:
- tunay na karne (hal. inihaw na isda o manok) kaysa puro processed.
- Kapag kakain ng processed:
- maliit na portion,
- damihan ang gulay,
- iwasan sabayan ng iba pang maalat (sabaw, toyo, bagoong).
3. Sobrang Alat: Patis, Toyo, Bagoong, Instant Seasoning, Maalat na Chips
Kapag pinag-uusapan ang kidney,
laging kasama ang sodium (asin).
Sa seniors na may mataas na creatinine, kadalasan:
- may altapresyon,
- minsan may pamamaga ng paa,
- madaling hingalin.
Ang sobrang alat ay:
- nagpapataas ng blood pressure,
- nagpapa-ipon ng tubig sa katawan (edema),
- dagdag pahirap sa puso at bato.
Hindi lang asin sa asin bottle ang problema.
Madami ring tagong alat sa:
- patis, toyo, bagoong,
- cubes/powder na pampalasa,
- instant sauces,
- maalat na tsitsirya (chichirya, fish crackers, etc.),
- instant noodles.
Anong puwedeng gawin?
- Unti-unting bawasan ang alat:
- huwag agad dagdag nang dagdag ng toyo/patis bago pa tikman,
- kontrolin ang sawsawan.
- Kapag nagluluto:
- gumamit ng sibuyas, bawang, luya, herbs para may lasa kahit hindi sobrang alat.
- Iwasan ang:
- araw-araw na instant noodles,
- tsitsirya bilang pang-meryenda.
Ang kidney ng senior ay mas gusto ang sabaw na tamang timpla, hindi “nalunod sa asin.”
4. Full-cream Dairy at Maraming Keso: Gatas, Cheese, Ice Cream (Lalo na Kung Araw-araw)
Ang gatas at keso ay may sustansya…
pero sa taong may mataas na creatinine at may kidney disease,
kailangan minsan limitado lang.
Bakit?
- Mataas ang dairy sa:
- phosphorus,
- at minsan potassium depende sa uri,
- Kapag mahina ang kidney, hirap itong kontrolin ang mga mineral na ito sa dugo.
- pwedeng magdulot ng problema sa buto, panghihina, at iba pang komplikasyon.
Mga halimbawa:
- araw-araw na maraming cheese (cheesy ulam, sandwich, pasta),
- sabay ice cream pa bilang dessert,
- malalaking baso ng full cream milk nang madalas.
Anong puwedeng gawin?
- Kung pinapayagan ka pa ni Dok sa dairy:
- maliit na portion lang, hindi araw-araw na malalaki.
- Pwede mong itanong kay Dok o dietitian kung:
- may mas “kidney-friendly” na opsyon (low-phosphorus o low-potassium alternatives).
- Iwasan ang:
- habit na “every night may ice cream,”
- o “lahat ng ulam dapat may keso.”
5. Ilang Prutas na Mataas sa Potassium (Kung Sinabihan Na ni Dok)
Importante ’to:
Hindi lahat ng may mataas na creatinine ay kailangan agad iwasan ang prutas.
Maraming prutas ang maganda para sa katawan.
Pero sa mga may chronic kidney disease na may mataas na potassium sa dugo,
madalas pinapayuhan sila na limitahan ang prutas na sobrang taas sa potassium, tulad ng:
- ilang uri ng saging (lalo na kung marami kada araw),
- avocado,
- melon, papaya (kung malalaki ang serving),
- dried fruits (pasas, dried mango, etc. – super concentrated),
- orange juice at iba pang fruit juices na puro katas.
Bakit?
- Kapag mahina ang kidney,
hirap siyang ilabas ang sobrang potassium. - Kapag sobra ang potassium sa dugo:
- pwedeng makaapekto sa tibok ng puso,
- delikado ito.
Mahalaga:
Hindi ibig sabihin bawal na agad ang lahat ng prutas na ’yan para sa lahat.
Kailangan ito base sa labs at payo ni Dok.
Anong puwedeng gawin?
- Tanungin ang doktor:
“Dok, okay pa po ba ang saging/orange/papaya para sa akin? Anong dami?” - Piliin ang:
- maliit na serving, hindi isang malaking plato ng prutas sa isang upuan.
- Huwag gawing:
- 3–4 na saging kada araw,
- o large fruit shakes na puro katas.
6. Mani, Buto (Seeds), at Maraming Tsokolate
Masustansya ang mani, buto, at tsokolate…
pero sa may mataas na creatinine at kidney problem,
kadalasan pinapayo na limitado lang.
Bakit?
- Mataas ang phosphorus at minsan potassium sa:
- mani (peanut, kasuy),
- buto (pumpkin seeds, sunflower seeds, etc.),
- tsokolate at cocoa.
- May taas protina rin ang ilang mani at buto.
- Kung mahina ang kidney,
pwedeng mahirapang kontrolin ang labis na minerals na ito sa dugo.
Halimbawa:
- gabi-gabi nanonood ng TV, kasama:
- 1 supot na mani,
- 1 bar ng tsokolate,
- 1 baso pang choco drink.
Maaari itong mag-add up at magpahirap sa trabaho ng bato.
Anong puwedeng gawin?
- Kung gusto mo pa rin ng mani o tsokolate:
- taktak lang (konting piraso), hindi araw-araw na supot.
- Iwasan ang:
- tsokolate + mani + softdrinks sa iisang upuan,
- lalo na kung sinabihan ka na ni Dok na mataas ang phosphorus o potassium mo.
7. Dark Softdrinks (Cola) at Ibang Inuming May Phosphate Additives
Bukod sa sobrang asukal at caffeine,
ang mga madidilim na softdrinks (tulad ng cola) ay kadalasang may phosphoric acid –
isang uri ng phosphate.
Para sa taong may healthy kidney,
kayang i-balanse ng katawan sa maayos na diet.
Pero sa taong may:
- mataas na creatinine,
- mahina na ang bato,
ang extra phosphorus mula sa:
- cola,
- ilang bottled drinks,
- iba pang processed beverages,
ay dagdag pasanin.
Tandaan din:
- ang softdrinks ay walang tunay na sustansya,
- puro asukal, acid, at additives lang sa karamihan.
Anong puwedeng gawin?
- Mas mabuti nang iwasan na ang softdrinks, lalo na kung may kidney issue.
- Tubig pa rin ang pinakamaganda.
- Kung gusto ng lasa:
- konting hiwa ng prutas sa tubig,
- o kung puwede sa’yo, small serving ng unsweetened herbal tea (ayon sa payo ni Dok).
8. Fast Food at Deep-fried na Pagkain (Fried Chicken, Burger, Fries, etc.)
“Reward” ni lolo’t lola paminsan-minsan:
- fried chicken meal,
- burger + fries,
- tapsilog sa fast food,
- value meal na may softdrinks.
Ang problema sa fast food:
- mataas sa:
- sodium (alat),
- taba,
- phosphate additives,
- kadalasan sobrang laki ng serving.
- Pwedeng magdulot ng:
- pagtaas ng presyon,
- pagdagdag ng timbang,
- extra trabaho sa puso at bato.
Sa may mataas na creatinine:
- hindi lang kidney ang nahihirapan—
kasama pati puso, ugat, at kasu-kasuan sa pagdadala ng sobrang timbang at asin.
Anong puwedeng gawin?
- Gawing bihirang treat na lang, hindi weekly habit.
- Kapag mapipilitan kumain sa fast food:
- piliin ang mas simple:
- 1 pirasong manok + kanin + tubig,
- hindi large fries + softdrinks + extra rice.
- piliin ang mas simple:
- Mas sanayin ang sarili sa lutong-bahay:
- inihaw, nilaga, sinabawang gulay, isda.
9. High-Protein “Health” Foods at Diets (Protein Shake, Chicharon, All-Meat Diet)
May ilang seniors na naiingganyo sa:
- “high-protein diet,”
- puro karne, itlog, protein shake,
- inakalang “pampalakas ng muscles.”
Pero kung mataas na ang creatinine at sinabihan na ni Dok na may kidney problem ka,
madalas kailangang bantayan ang protina sa diet:
- Hindi puwedeng:
- puro manok, puro baboy, puro itlog sa isang araw,
- dagdag pa protein shake sa hapon.
- Kahit chicharon:
- mataas sa protina at taba,
- walang gulay, walang fiber.
Bakit delikado sa bato ang sobrang protina?
- Ang protina kapag pinoproseso ng katawan,
nagreresulta sa basura (urea, creatinine, etc.) na kailangang salain ng kidney. - Kung mahina na ang kidney,
mas mabilis itong mapapagod sa sobrang protein load.
Anong puwedeng gawin?
- Huwag basta susunod sa fad diets.
- Sabihin kay Dok o dietitian:“Dok, mataas po creatinine ko. Gaano po karaming protina ang okay sa akin sa isang araw?”
- Balanseng plato:
- may tama at saktong protina,
- may gulay,
- kontrolado ang kanin ayon sa payo para sa blood sugar.
10. “All-you-can-eat” at Pagkabusog na Halos Hindi Na Makahinga
Hindi isang particular na pagkain ito,
kundi ugali sa pagkain na sobrang nakakasama sa may problema sa kidney:
- buffet na walang kontrol,
- kainan na:
- “sayang ang bayad, kain nang kain,”
- sabay kung ano-anong dessert,
- sabaw, softdrinks, unlimited rice.
Kapag lagi kang labis-labis kumain:
- mas maraming:
- protina,
- asin,
- taba,
- asukal,
- at iba pang basura na kailangang salain ng kidney.
- mas pwedeng:
- tumaas ang presyon,
- umakyat ang blood sugar,
- lumala ang pamamaga ng paa,
- at bumigat ang trabaho ng bato.
Sa madaling salita:
hindi lang kung ano, kundi gaano karami at kadalas.
Anong puwedeng gawin?
- Matutong tumigil bago sumagad sa kabusugan.
- Hatiin ang pagkain sa:
- mas maliliit na bahagi sa maghapon,
- hindi isang malaking salo-salo lang sa isang upuan.
- Piliin ang:
- mas maraming gulay,
- saktong protina,
- limitadong alat at asukal.
Mahalaga: Hindi Lahat Pare-pareho ang Bawal
May dalawang senior na parehong “mataas creatinine,”
pero magkaiba ang:
- stage ng kidney disease,
- presyon,
- blood sugar,
- puso,
- iba pang sakit.
Kaya hindi puwedeng kopya-kopya lang ng diet ng kapitbahay.
Laging:
- Dalhin ang resulte ng laboratory kay Dok.
- Tanungin:
- “Dok, mataas po creatinine ko. Ano pong mga pagkain ang dapat limitahan ko? Kumusta po ang potassium/phosphorus ko?”
- Kung may access sa registered dietitian,
mas mabuti—sila ang pwedeng magbigay ng eksaktong meal plan.
Ano ang Puwede Pa?
Kadalsan, sa sobrang dami ng “bawal” na naririnig,
si senior ay nawawalan na ng gana kumain.
Pero hindi dapat ganun.
Kadalasan, kahit may kidney issue,
may mga pagkain pa ring kadalasang okay (depende kay Dok):
- maraming gulay (pero may ilang kailangang bantayan depende sa labs),
- tamang dami ng prutas (ayon sa potassium level),
- isda (lalo na kung hindi mamantika at hindi maalat ang luto),
- tokwa at iba pang plant-based protein (in moderation),
- kanin o alternatibo (oats, root crops) depende sa payo para sa asukal at timbang.
Ang susi:
huwag magsarili ng desisyon, lalo na kung malala na ang labs.
Pagkalipas ng ilang buwan,
nang seryosohin ni Aling Linda ang payo ni Dok at in-adjust ninyo ang kanyang pagkain:
- hindi na araw-araw ang de-lata at instant noodles,
- mas dumami ang gulay at simpleng lutong-bahay,
- nabawasan ang softdrinks, tsitsirya, at sobrang karne,
- natutong “tikim na lang” sa cheese, ice cream, at tsokolate,
unti-unti ring naging mas maayos ang pakiramdam niya:
- hindi na ganoon kabigat ang paa sa hapon,
- mas kontrolado ang presyon,
- at sa susunod na follow-up,
maayos na napag-usapan nila ni Dok kung paano aalagaan pa lalo ang natitirang lakas ng kidney niya.
Sabi ni Aling Linda:
“Hindi pala ibig sabihin na mataas creatinine ko, tapos na ang laban.
May magagawa pa pala ako sa bawat kain ko.”
Kung may mataas na creatinine ka o mahal mo sa buhay,
huwag kang matakot—pero huwag mo ring balewalain.
Sa bawat:
- processed food na binawasan,
- softdrinks na pinalitan ng tubig,
- lutong-bahay na inihanda nang hindi sobra ang alat,
- protina na inayos ayon sa payo ni Dok,
unti-unti mong tinutulungan ang kidney na
huwag nang lalong mapagod.
👉 Kung may kilala kang senior, magulang, lolo, lola, tito, tita, o kaibigan
na sinabihan na ng doktor na “mataas ang creatinine” o “mag-ingat sa kidney,”
ishare mo itong post sa kanila sa Facebook, GC, o chat.
Isang simpleng share mo lang,
pwedeng maging simula ng mas maingat na pagkain—
at mas mahabang panahon na kasama mo sila. 💚
