Episode 1: ang sigaw sa gilid ng kalsada
Maagang umaga sa gilid ng palengke, kung saan ang araw ay parang apoy at ang ingay ng tao ay hindi nauubos. Nandoon si arman, isang street vendor na nagtutulak ng kariton. May nilagang mais, pritong saging, at mga tusok-tusok na ulam na siya mismo ang nagluto madaling-araw. Sa bawat benta, may katumbas na bigas. Sa bawat piso, may katumbas na gamot para sa nanay niyang nakahiga sa bahay.
“Boss, pa-isa!” sigaw ng isang pasahero. Ngumiti si arman, pero bago niya maabot ang sukli, may bumangga sa kariton niya.
“Hoy! ano ‘to? illegal vending?” malakas na boses ng pulis ang sumira sa paligid.
Nanlaki ang mata ni arman. “Sir, nagtitinda lang po ako. nasa gilid lang po ako, hindi naman po ako nakaharang.”
Lumapit ang pulis, nakasuot ng tactical vest, matalim ang tingin. “Permit?” tanong niya, sabay turo sa kariton na parang ebidensya ng krimen.
“Meron po ako, sir.” sagot ni arman. Binuksan niya ang plastic envelope sa ilalim ng kariton, nanginginig ang kamay. “Nandito po.”
Pero hindi pa man niya nailalabas, hinila ng pulis ang kariton at sinipa ang kahon sa gilid. Tumapon ang ilang mais, gumulong sa lupa, nilamukos ng gulong ng motor.
“Nakakatawa ka. kung may permit ka, bakit nasa kalsada ka?” sigaw ng pulis.
Tumigil ang mga tao. May nag-video. May tumawa nang mahina. Yung ibang vendor, umurong, takot na mapansin.
“Sir, dito po ako pinwesto ng barangay. may schedule po kami.” pilit paliwanag ni arman. “may binabayaran po kami araw-araw.”
“Walang schedule schedule.” sabi ng pulis, sabay hawak sa braso niya. “Sumama ka sa presinto. confiscated ang paninda.”
“Naku sir, huwag po!” napasigaw si arman. “Yung nanay ko po may sakit. ito lang po pinagkukunan ko!”
Mas humigpit ang hawak ng pulis. “Mas lalo kang kahina-hinala. drama ka pa.”
Doon napatingin si arman sa paligid, parang naghahanap ng kahit sinong kakampi. Pero ang mga mata ng tao, puro usisa, puro takot. Wala siyang narinig na “tama na.” Wala siyang narinig na “hayaan niyo siya.”
Habang kinakaladkad siya palayo sa kariton, narinig niyang may pumutok na plastik. Yung envelope ng permit, nalaglag sa putik. Hindi niya maabot. At sa isip niya, parang paulit-ulit na tanong: kung mali ang pulis, sino ang magsasabi? kung tama ang pulis, sino ang magtatanggol?
Sa gitna ng init, pinikit ni arman ang mata niya at nagdasal. Hindi para manalo siya. Kundi para lang huwag siyang tuluyang madurog sa harap ng lahat.
Episode 2: ang pagdating ng dti
Dinala si arman sa gilid ng kalsada, malapit sa waiting shed. Doon siya pinatayo, nakaharap sa mga taong patuloy pa ring nakatingin. Parang may malaking label sa noo niya: “illegal.”
“Sir, paki-check na lang po yung papel.” pakiusap ni arman, pawis na pawis. “nandito po sa envelope. nahulog lang po kanina.”
“Tumahimik ka.” sagot ng pulis. “Baka mamaya, peke pa yan.”
May isa pang pulis ang lumapit, may hawak na cellphone. “Boss, may nagre-report daw dito. may inspection.”
Napaangat ang kilay ng pulis na nanghuli kay arman. “Inspection? sino?” tanong niya.
Hindi pa siya nakakasagot nang may dumating na sasakyan sa kabilang lane. Bumaba ang dalawang tao na naka-vest na may malaking sulat: DTI. May hawak silang clipboard, may ID, at may kasama pang taga-market office.
Tumahimik ang crowd, parang biglang nagkaroon ng hangin na may bigat.
Lumapit ang isa sa DTI, babae, seryoso ang mukha. “Good morning, sir.” sabi niya sa pulis. “May report po kami na may harassment sa mga micro vendors dito. anong nangyayari?”
Umubo ang pulis, biglang nag-ayos ng tindig. “Ma’am, routine operation lang po. wala po siyang permit.”
Napalingon ang DTI sa vendor. “Ikaw ba yung vendor?” tanong niya.
Tumango si arman, nanginginig ang labi. “Opo ma’am. may permit po ako. nahulog lang po kanina sa putik.”
“Nasaan?” tanong ng DTI.
Nagturo si arman sa gilid, kung saan nakatapon ang envelope. Agad lumapit ang isang staff, kinuha ito, pinunasan, at inilabas ang mga papel. May barangay clearance, may market permit, may resibo ng bayad.
Tahimik ang lahat.
Tiningnan ng DTI ang papel, tapos tumingin sa pulis. “Sir, valid ang permit niya.” sabi niya, diretso. “At naka-assign siya sa spot na ito ayon sa schedule ng market office.”
Biglang nanlaki ang mata ng pulis. “Ma’am, baka luma—”
“Hindi luma.” putol ng DTI. “Updated. may bayad kahapon. at may record kami.”
May murmur sa crowd. Yung kaninang nagvi-video, biglang mas lumapit.
“Sir.” sabi ng DTI, mas tumigas ang boses. “Bakit niyo siya hinuli kung may permit? bakit niyo ni-confiscate ang paninda? may damage report na dito.”
Napatitig ang pulis kay arman, parang ngayon lang niya nakita na tao pala, hindi “suspect.” Pero huli na. Tumapon na ang pagkain. Nadurog na ang dignidad.
Tinawag ng DTI ang market office. “Pakibalik agad ang paninda. at sir, pakibigay ang pangalan at badge number niyo.”
Doon namutla ang pulis. At si arman, kahit may ginhawa na, hindi pa rin makahinga. Kasi sa loob niya, may sugat na hindi kayang ayusin ng simpleng “mali pala.”
Episode 3: ang pagkawasak ng kariton
Ibinalik ng pulis ang kariton, pero hindi na ito tulad ng dati. May natapon na sawsawan. May mga plastik na punit. Yung mga mais, nadumihan, hindi na pwedeng ibenta. Yung ilang pagkain, kinain na ng alikabok at init.
Napaupo si arman sa tabi ng kariton, parang nawalan ng lakas sa tuhod. “Ma’am… yung paninda ko po.” mahina niyang sabi sa DTI. “Pang-gamot ko po yun.”
Tumingin ang DTI officer sa kalat. Kita sa mukha niya ang inis at awa. “Sir.” sabi niya sa pulis. “This is damage. may responsibilidad kayo.”
“Ma’am, pasensya na.” sagot ng pulis, pero halatang pilit. “Hindi ko po alam na may permit siya.”
“Hindi mo kailangan malaman kung sino siya para magtanong nang maayos.” sagot ng DTI. “Ang trabaho mo, proteksyon. hindi pang-aapi.”
Lumingon ang crowd. May ilang vendor ang lumapit, dahan-dahan, parang ngayon lang nagkalakas ng loob. Isang matandang lalaki ang nagsalita. “Ma’am, araw-araw po yan. pinapaalis kami. minsan hinihingan kami ng ‘pang-merienda’ para hindi kami istorbohin.”
Namutla ang pulis. “Hindi totoo yan!” depensa niya.
Pero may isang babae sa crowd ang sumigaw, “Totoo! nakita ko. pati anak ko umiiyak nung kinuha paninda niya!”
Tumindi ang usapan. Parang apoy na matagal na kinimkim, ngayon lang nagkaroon ng hangin.
Lumapit ang DTI sa mga vendor. “Isa-isa. magsalita kayo. we will document.” sabi niya.
Si arman, nakayuko pa rin, pero naririnig niya ang bawat kwento. Hindi lang pala siya. Hindi lang pala siya yung pinahiya. Marami. Tahimik lang sila kasi takot.
“Arman.” tawag ng DTI, sabay abot ng tubig. “Kaya mo ba magsalita?”
Tumingin si arman, luhaang mata. “Ma’am… hindi po ako sanay.” sabi niya. “pero pag hindi po ako nagsalita, bukas may iba na namang dudurugin.”
Huminga siya nang malalim, tapos tumayo, kahit nanginginig ang tuhod. “Ma’am, kanina po… parang kriminal ako sa harap ng lahat.” sabi niya, mabagal. “Hindi po ako lumaban kasi takot po ako. pero habang kinakaladkad niya ako, iniisip ko po yung nanay ko. wala po siyang makakain kung mawala yung benta ko.”
Tumulo ang luha niya. “Hindi po ako humihingi ng awa. humihingi po ako ng respeto.”
Tahimik ang crowd. Pati ang pulis, hindi makatingin.
At sa gitna ng katahimikan, naramdaman ni arman na kahit paano, bumalik ang boses niya. Pero kasabay nito, bumigat ang takot: paano kung pagkatapos ng araw na ito, mas lalo silang pag-initan?
Episode 4: ang tawag mula sa bahay
Habang sinusulat ng DTI ang report, tumunog ang cellphone ni arman. Unknown number, pero sumagot siya agad. Sa kabilang linya, boses ng kapitbahay niya, nanginginig.
“Arman… umuwi ka.” sabi nito. “Yung nanay mo… hinahanap ka.”
Nanginig ang kamay ni arman. “Bakit? ano nangyari?” tanong niya.
“Bigla siyang nahirapan huminga.” sagot ng kapitbahay. “Wala na siyang gamot. naubos na kagabi. pinipigilan lang namin.”
Parang may sumuntok sa dibdib ni arman. Napatingin siya sa kalat na paninda. Ito yung dapat naging pera. Ito yung dapat naging gamot. Pero naging alikabok.
“Ma’am…” lumapit siya sa DTI, halos mabali ang boses. “Pwede po ba ako umalis? nanay ko po…”
Agad tumayo ang DTI officer. “Anong address?” tanong niya.
Nagturo si arman. “Doon lang po sa may looban. malapit.”
Tumingin ang DTI sa pulis. “Sir, sumama ka.” utos niya. “At dalhin niyo ang patrol vehicle. ngayon.”
Napatigil ang pulis. “Ma’am, kailangan pa po ba—”
“Ngayon.” ulit ng DTI, matigas.
Sumakay sila. Si arman sa likod, hawak ang cellphone, nanginginig. Sa bawat segundo, parang lumiliit ang hangin sa loob ng sasakyan.
Pagdating sa bahay, sira-sira ang pinto, pero malinis ang loob. Nakahiga ang nanay ni arman, payat, halos buto. Namumula ang mata, naghahanap sa pinto.
“Nanay!” sigaw ni arman, tumakbo. Lumuhod siya sa tabi ng kama, hinawakan ang kamay ng ina. “Nandito na ko.”
Pinilit ngumiti ng nanay niya. “Anak… bakit ang tagal mo?” mahina niyang tanong.
Hindi makasagot si arman. Pumatak ang luha niya sa kamay ng ina. “Pinahinto po ako, nay.” bulong niya. “Pinagkamalan po nila ako.”
Pumasok ang DTI at pulis. Nakita ng pulis ang nanay, nakita niya ang kahirapan, at parang doon niya unang naramdaman ang bigat ng ginawa niya.
“Ma’am.” sabi ng kapitbahay. “Wala na pong pera pang-gamot.”
Tumingin ang DTI sa pulis. “Sir, kung hindi niyo siya hinuli kanina, may benta sana siya.” sabi niya, mababa pero masakit. “At ngayon, buhay ang nakataya.”
Nanlaki ang mata ng pulis. Wala siyang masabi. Pati hangin, parang nahiya.
Dali-daling tinawag ang barangay health worker. Nagpa-rescue sila. Habang hinihintay ang ambulansya, yakap ni arman ang nanay niya, parang batang natatakot mawalan.
At sa oras na iyon, hindi na permit ang usapan. Hindi na kariton. Kundi buhay ng isang inang matagal nang lumalaban, at isang anak na halos maubos sa pagod at pang-aapi.
Episode 5: ang paghingi ng tawad na huli na
Dumating ang ambulansya. Nagmamadali ang mga tao. Sinakay ang nanay ni arman, nanginginig, humihingal. Si arman sumama, hawak ang kamay ng ina habang tumatakbo ang sasakyan sa makitid na kalsada.
Sa ER, mabilis ang kilos ng mga nurse. Tinakpan ng kurtina ang kama. Pinaupo si arman sa labas, nanginginig ang tuhod, basang-basa ang mukha sa luha at pawis.
Lumapit ang DTI officer, tahimik. “Arman.” sabi niya. “Ginagawa namin ang lahat. at hindi ito matatapos dito.”
Tumango si arman pero hindi siya makapagsalita. Parang ang lalamunan niya, puno ng bato.
Dumating ang pulis. Hindi na siya mataas ang dibdib. Wala na ang sigaw. Naka-yuko siya, hawak ang cap niya sa dalawang kamay.
“Arman.” tawag niya, mahinang boses. “Pasensya na.”
Tumingin si arman, pula ang mata. “Sir… kung humingi po kayo ng permit nang maayos, hindi po sana ganito.” sabi niya. “Hindi po sana ako nandito ngayon na nagdadasal na huwag siyang mawala.”
Napapikit ang pulis. “Alam ko.” bulong niya. “At hindi ko na mababawi.”
Lumabas ang doktor. Seryoso ang mukha. Tumayo si arman agad. “Doc? kamusta po?”
Huminga ang doktor. “Stabilized siya for now.” sabi niya. “Pero kailangan niya ng maintenance meds. at bantay. late na kayo, pero umabot pa.”
Nang marinig ni arman ang “umabot pa,” biglang bumigay ang katawan niya. Umupo siya sa sahig, umiiyak na parang bata. Hindi dahil mahina siya, kundi dahil apat na taon na niyang pasan ang responsibilidad, at isang mali lang ng ibang tao, muntik nang kumitil sa tanging dahilan niya para magpatuloy.
Lumapit ang pulis, nanginginig ang kamay. “Arman, ako…” hindi niya matapos.
Pero biglang lumabas ang nanay ni arman, dinala sa wheelchair para ilipat ng kwarto. Maputla, pero gising. Pagkakita kay arman, hinanap siya ng mata.
“Anak…” mahina niyang tawag.
Lumapit si arman, lumuhod sa harap niya. “Nay, sorry.” bulong niya. “Sorry kung nahuli ako.”
Hinawakan ng nanay niya ang pisngi niya, mabagal. “Anak…” sabi niya. “Hindi mo kasalanan. lumalaban ka lang.”
Sa likod, narinig ng pulis ang bawat salita. Parang tinusok ang dibdib niya. Kasi doon niya nakita: ang vendor na hinuli niya, hindi pala “walang permit.” May permit. May pangarap. May ina.
Lumapit ang DTI at inilabas ang papel. “Arman, we will assist.” sabi niya. “May complaint tayo. may reimbursement process. at may accountability.”
Si arman tumango, pero ang mata niya nasa nanay niya lang. “Ang gusto ko lang po… huwag niyong gawin sa iba.” sabi niya, umiiyak. “Kasi hindi lahat aabot pa.”
Tahimik ang pulis, tapos lumuhod din siya sa harap ni arman, hindi para magmukhang bayani, kundi para aminin ang mali. “Pangako.” sabi niya. “At kung may parusa, haharapin ko.”
Sa gabing iyon, habang natutulog ang nanay ni arman sa hospital bed, nakaupo si arman sa tabi, hawak ang kamay niya. Sa labas ng bintana, maingay pa rin ang mundo. Pero sa loob ng kwarto, may katahimikan na parang panalangin.
At doon niya naintindihan: ang respeto ay hindi dapat hinihingi sa badge o posisyon. Dapat ibinibigay sa lahat. Kasi sa likod ng bawat kariton, may buhay na umaasa. Sa likod ng bawat “permit,” may pamilya na kumakapit. At minsan, isang maling hinala lang ang pagitan ng pag-uwi… at pamamaalam.
