EPISODE 1: SIGAW SA MAINIT NA KALSADA
Maagang umaga sa national highway ng san isidro. May checkpoint na parang pader ng kaba: cones, ilaw, at mga pulis na pagod ang mukha. Nasa driver’s seat si mara, isang simpleng guro na nagmamadaling makarating sa ospital. Sa likod ng sasakyan, may paper bag na may pagkain at gamot, at sa dashboard ay larawan ng isang lalaking naka-uniporme.
“Babae ka pa naman, hindi mo alam ang batas?” sigaw ng isang pulis na si sgt. roldan habang kumakabog ang dibdib ni mara. Pinababa siya, pinabuksan ang bag, pinasilip ang bawat sulok ng kotse. Nakatingin ang ibang motorista, may nagkukuwentuhan, may nagvi-video. Sa init ng araw, nanginginig ang kamay ni mara sa pagbukas ng glove compartment.
“Sir, complete po ang papeles. please, late na po ako,” pakiusap niya. Pero lalo siyang tinarayan. “Huwag mo akong i-please. dito ako ang batas.”
Humugot si mara ng malalim, pilit pinipigil ang luha. Hindi siya sanay makipagtalo, lalo na sa naka-uniporme. Naalala niya ang asawa niyang pulis na laging sinasabi, “ang dangal, hindi sinisigaw. pinapakita.” Ngayon, parang sinasampal sa kanya ang kabaligtaran.
Dumukot si roldan ng tiket, tila handang maghanap ng butas. “Tingnan natin kung may violation ka. tinted ba ’to? may permit ka ba?” Sinilip niya ang salamin na malinaw naman. Tumawa pa siya nang bahagya, parang nananadya.
Nang maramdaman ni mara na wala nang ibang paraan, binuksan niya ang pitaka. Hindi niya ito gustong gamitin, pero kailangan. Kinuha niya ang isang ID na nakatago sa likod ng mga resibo, at inunat ito nang diretso sa harap ni roldan.
“Sir,” mahina pero matatag ang boses niya, “paki-verify po.”
Sandaling tumigil ang ingay sa paligid. Lumapit ang dalawang pulis sa likod, nakakunot-noo. Nakita ni roldan ang logo sa itaas ng card at ang salitang, “pnp legal service.” Nanlaki ang mata ni roldan, pero nagpanggap siyang matapang. “Ano ’to? peke ’to,” sabi niya.
“Sir, puwede ninyong tawagan ang district legal office,” sagot ni mara. “Nasa ICU ang nanay ko. please.”
Kinuha ni roldan ang radyo, nanginginig ang boses. “sir, may legal service ID dito… babae,” ulat niya. Sagot sa radyo: “ipasok mo sa lilim. walang eksena.”
Pinaupo si mara sa ilalim ng acacia. Tumulo ang luha niya, hindi sa hiya lang, kundi sa takot na mahuli siya. Sa dulo ng kalsada, may police mobile na papalapit, at biglang tumahimik ang buong checkpoint. May dalang dokumento ang sakay at tila galit. Nanginig ang kamay niya, bigla.
EPISODE 2: ANG ID NA NAGPATAHIMIK SA LAHAT
Huminto ang police mobile sa tabi ng cones. Bumaba si insp. de la cruz, may bitbit na folder at tila sanay sa mga ganitong eksena. Unang tingin niya pa lang kay mara, agad siyang lumapit. “ma’am, are you okay?” mahinahon niyang tanong.
Hindi na nakapagsalita si mara; tumango lang siya, pinupunasan ang luha. Kinuha ni de la cruz ang ID, sinipat, saka tumingin kay roldan. “sgt., bakit mo pinaupo sa araw ang legal officer natin?” malamig ang boses, pero hindi sumisigaw.
Namula si roldan. “sir, routine check lang. suspicious po kasi—”
“Suspicious?” putol ni de la cruz. “o dahil babae at mag-isa?” Napayuko ang sgt., habang ang ibang pulis ay nagkatinginan. May ilang motorista ang nagbukas ng bintana, nakikinig.
Huminga si mara. “sir, hindi ko po balak magpakilala. nagmamadali lang po ako. pero… pinahiya po ako.” Sa bawat salita, nanginginig ang labi niya, parang pinipigil ang galit at sakit na matagal nang nakaipon.
Tinawag ni de la cruz ang hepe ng checkpoint. “i-log mo ang incident. ngayon din,” utos niya. Pagkatapos ay humarap siya kay mara. “ma’am, sasamahan ko kayo. may escort kayo hanggang ospital.”
Sumingit si roldan, halos pabulong. “ma’am, sorry po. hindi ko alam.”
Tinitigan siya ni mara. “alam mo ba kung ano ang pinakamabigat na mali?” tanong niya, hindi mataas ang boses. “hindi ang pagkakamaling hindi mo ako nakilala. kundi ang pagkakamaling ginawa mo ’yan sa isang taong wala ring ID na maipapakita.” Tumama ang katahimikan.
Sa loob ng folder ni de la cruz, may listahan ng reklamo: pangongotong, pang-aalipusta, at pananakot sa checkpoint na ito. Hindi ito aksidente. At si mara, abogado ng pnp legal service, ay nasa lugar hindi lang para sa nanay niya, kundi para tapusin ang kultura ng pang-aabuso.
Bago sila umalis, tumingin si mara sa mga pulis na nasa likod. “hindi ko kayo kalaban,” sabi niya. “pero ang abuso, kalaban nating lahat.” Habang umaandar na ang kotse, napansin ni roldan ang larawan sa dashboard: isang pulis na nakangiti, may nameplate na “perez.” Biglang kumirot ang lalamunan niya. Kilala niya ang lalaking iyon; ito ang nagpaalalang huwag gawing hanapbuhay ang tiket at lagay.
“Si sir perez…” mahina niyang sambit. Narinig ni mara at saglit na napapikit. “asawa ko,” sagot niya, halos hindi marinig. Parang may malamig na hangin na dumaan sa checkpoint, at kahit si roldan ay hindi na makatingin. Nanginig ang kamay niya, bigla.
EPISODE 3: MGA BULONG NG MGA BIKTIMA
Sa ospital, sinalubong si mara ng amoy ng alcohol at tunog ng monitor. Nakahiga ang nanay niya, payat at maputla, pero nakangiti pa rin nang makita siya. “anak, dumating ka rin,” bulong nito. Napahawak si mara sa kamay ng ina, at sa sandaling iyon, gusto niyang kalimutan ang checkpoint, ang sigaw, at ang tingin ng mga tao.
Pero habang nakaupo siya sa gilid ng kama, nag-vibrate ang telepono niya. Mensahe mula sa legal service: “ma’am, maraming bagong complaint. may video na kumakalat.” Huminga siya nang malalim. Hindi na ito simpleng personal na insidente; nagiging babala na sa publiko.
Kinabukasan, bumalik si mara sa parehong kalsada kasama ang isang maliit na team: isang inspector mula internal affairs, dalawang paralegal, at isang body cam. Hindi para manakot, kundi para magdokumento. Pagdating nila, bumigat ang hangin. Napatayo agad ang mga pulis. Si roldan, na kanina’y maangas, ngayon ay parang batang nagkamali.
“ma’am, uhm… welcome po,” sabi ng hepe, pilit nakangiti.
“hindi ako bibisita,” sagot ni mara. “mag-iimbestiga ako.”
Isang-isa nilang kinausap ang mga driver sa gilid: ang tricycle driver na minsang kinuha ang kita niya, ang delivery rider na pinagbintangang walang papel kahit meron, ang tinderang gulay na pinaiyak dahil wala siyang pang-lagay. Habang nagsasalita ang mga tao, lumalalim ang guhit sa noo ni mara. Hindi ito tungkol sa multa; tungkol ito sa dignidad.
Sa likod, naririnig niya ang bulungan ng ilang pulis. “baka matanggal tayo.” “baka may kulong.” Ngunit kay roldan, iba ang itsura. Nakatingin siya sa lupa, parang may dalang bigat na matagal nang hindi niya sinasabi.
Lumapit siya kay mara nang walang yabang. “ma’am, puwede po ba… kausapin ko kayo? sandali lang.” Hindi utos, hindi sigaw, kundi pakiusap.
Tinignan ni mara ang team niya, saka tumango. Sa gilid ng mobile, naglakas-loob si roldan. “hindi ko po intensyon maging ganito. pero… may dahilan.” Naputol ang boses niya, at parang ngayon lang siya natakot sa sariling ginawa.
Hindi pa sumasagot si mara. Sa isip niya, naalala niya ang asawa niyang si perez at ang pangakong “lilinis tayo, kahit masakit.” Ngayon, may pagkakataon siyang tupdin iyon, at may taong posibleng maligtas o masira, depende sa magiging pasya niya. “May anak po akong may sakit,” bulong niya. “dialysis po. kulang ang sweldo. tapos may mga nakakataas na gusto ng ‘quota’ kada duty.” Napapikit siya. “alam kong mali, ma’am. pero hindi ko na alam paano titigil.” Araw-araw po.
EPISODE 4: BITAG SA GITNA NG CHECKPOINT
Hindi agad sumagot si mara sa pakiusap ni roldan. Bilang abogado, alam niyang ang “dahilan” ay hindi lisensya para manakit. Pero bilang asawa ng isang pulis na namatay sa tungkulin, alam din niyang may sistemang kumakain sa mabubuti hanggang maging masama.
“kung may quota,” sabi niya, “hindi ikaw lang ang problema. may mas malaki.” Tumingin siya sa internal affairs inspector. “sir, i-document natin. kailangan ng ebidensya, hindi tsismis.”
Sa isang maliit na meeting sa loob ng mobile, inilatag ni mara ang plano: marked bills mula sa isang confidential complainant, body cam footage, at discreet surveillance sa gilid ng kalsada. Hindi ito palabas; ito ay operasyon para mahuli ang pangongotong at ang utos na nanggagaling sa taas.
Nag-alinlangan si roldan. “ma’am, kapag nalaman nila… tapos ako.” Nanginginig ang panga niya. “may anak akong umaasa.”
“kapag hindi mo hinarap,” sagot ni mara, “mas maraming anak ang iiyak dahil sa abuso.” Malumanay ang tono niya, pero matalim ang katotohanan. “tutulungan kitang dumaan sa tamang proseso. pero kailangan mong magsabi ng totoo.”
Kinagabihan, muling nag-set up ang checkpoint. Mas tahimik ang kalsada, mas halata ang bawat ilaw. Dumating ang isang van, kunwaring may violation. Lumapit ang isang pulis na hindi kilala ni mara, tinawag ang driver sa gilid, at doon, sa anino, may kamay na nag-abot at tumanggap.
Sa signal ni mara, gumalaw ang team. “internal affairs, huwag gagalaw!” sigaw ng inspector. Nagkagulo. May tumakbo, may nagmura. Nakita ni mara ang marked bill sa bulsa ng pulis, at sa kabilang dulo, ang hepe na biglang pumuti ang mukha.
Pero bago pa man maikandado ang lahat, may isang senior officer na dumating, galit na galit. “anong ginagawa ninyo dito? sino nag-utos?” sigaw nito. Ramdam ni mara ang bigat ng ranggo, ang lamig ng kapangyarihan.
Lumapit si roldan kay mara, halos hinihingal. “ma’am, siya po… siya ang nagpa-quota,” bulong niya, sabay turo. Sa sandaling iyon, parang bumilis ang tibok ng puso ni mara. Dahil kung tama si roldan, hindi na ito simpleng kaso. Ito ay laban sa sarili nilang hanay, at kailangan niya ng tapang na higit pa sa batas. Ngumisi ang senior officer. “legal officer ka. huwag kang magmalinis. pati asawa mong si perez, alam ang galawan,” pananakot niya. Kumirot ang dibdib ni mara, pero hindi siya umatras. “kung alam niya, kaya nga siya lumaban,” sagot niya. Si roldan ay lumuhod para pumirma sa affidavit. Kahit nanginginig pa.
EPISODE 5: HUSTISYA, PATAWAD, AT ANG HULING SALUDO
Mabilis ang naging galaw matapos ang operasyon. Kinabukasan, nasa regional headquarters ang mga naaresto, kasama ang mga ebidensya: marked bills, body cam footage, at mga sinumpaang salaysay. Hindi naging madali; may mga tawag na nanghihimasok, may mga taong gustong “ayusin” na lang. Pero nakatayo si mara sa harap ng conference table, hawak ang folder na parang sandata. “hindi ito personal,” sabi niya. “ito ang batas.”
Sa pagdinig, humarap si roldan sa mga complainant. Wala na ang yabang. “patawad,” umiiyak niyang wika. “kumuha ako ng pera na hindi akin. nanakit ako ng salita. hindi ko na mababawi, pero haharap ako.” Tinanggap niya ang kasong administratibo at kriminal, at pumayag na tumestigo laban sa mas mataas na opisyal na nag-utos ng quota.
Pagkatapos ng hearing, tumunog ang telepono ni mara mula sa ospital. Napatigil siya. “ma’am, pasensya na po… pumanaw na po ang nanay ninyo,” mahinang sabi ng nurse. Parang gumuho ang mundo. Nawalan siya ng hangin, at napaupo sa hagdan. Lahat ng tapang niya, biglang naging luha.
Lumapit si roldan, tahimik. Hindi niya alam ang sasabihin. Inabot niya ang panyo, nanginginig ang kamay. “ma’am… sorry po,” bulong niya, hindi na bilang pulis, kundi bilang taong nakasakit at nakakita ng sakit.
Sa burol, maraming dumating: mga kapitbahay, ilang driver na tinulungan ni mara, at maging si insp. de la cruz. Sa tabi ng kabaong, may inilagay si mara na maliit na larawan ng asawa niyang si perez. “ma, kasama mo na siya,” pabulong niya, saka napahikbi.
Isang linggo matapos mailibing ang ina, dinala ni mara si roldan sa puntod ni perez. “dito nagsimula ang pangako ko,” sabi niya. “hindi para maghiganti, kundi para magbago ang sistema.”
Tumayo si roldan sa harap ng lapida, umiiyak nang walang hiya. “sir perez, patawad,” sabi niya. Pagkatapos, itinaas niya ang kamay sa isang saludo—hindi para sa ranggo, kundi para sa dangal na matagal niyang nilapastangan.
At sa gitna ng katahimikan, naramdaman ni mara na kahit may nawala, may naisalba rin: ang katotohanan, at ang pag-asang may pulis pang marunong tumuwid. Bago sila umalis, binuksan ni mara ang sobre na iniwan ni perez. “kung may magkamali, turuan mo. kung may abusado, pigilan mo. pero huwag mong hayaan na ang galit ang mag-utos,” nakasulat. Yumuko si roldan. Nang sumunod na buwan, naipasok sa pnp medical assistance ang anak niya. Ngumiti si mara; sa wakas, gumaan ang dibdib. Kahit papaano.
