“Ma, bakit parang ang dali n’yo ngayong sumakit ang tiyan?” tanong ni Mark habang inaabot ang mainit na salabat kay Lola Baby, 70.
“Ewan ko ba, anak,” napapailing si Lola.
“Hindi naman ako kumakain sa labas. Dito lang sa bahay. Kung ano nasa ref, ’yun na lang iniinit ko.”
Pagbukas ni Mark ng ref:
- may bukas na hotdog na naka-plastic lang,
- tinolang manok na 4 na araw na,
- kanin na paulit-ulit iniinit,
- bukas na de-lata,
- at tupperware ng kung anong ulam na hindi na maalala kung kailan luto.
Ayun na.
Maraming senior ang nag-aakala:
“Basta nasa ref, safe pa ’yan.”
Pero ang totoo:
hindi lahat ng pagkain sa ref ay automatic ligtas — lalo na kung:
- matagal na,
- mali ang pagkakababad,
- paulit-ulit iniinit,
- o basta sinalpak lang sa ref nang walang takip.
Sa edad na 60+, mas sensitibo na ang tiyan:
- mas mahina na ang immune system,
- mas delikado ang food poisoning, LBM, pagsusuka, at dehydration,
- mas mahirap na ang “sige, tiisin mo lang, lilipas din ’yan.”
Kaya mahalagang kilalanin ang mga pagkaing madalas nakatambak sa ref na, kapag mali ang storage, puwedeng sumama ang tiyan — lalo na sa mga senior.
Narito ang 7 common na pagkain sa ref na dapat bantayan…
at paano sila i-store nang tama para iwas sakit sa tiyan.
1. Nilutong Ulam (Lalo na May Sabaw) – “Hanggang Kailan Ito Pwede?”
Ito ang pinaka-common:
- adobo,
- tinola,
- sinigang,
- mechado,
- ginisang gulay,
- menudo, at kung anu-ano pa.
Madalas:
- Lulutuin sa umaga.
- Kain sa tanghali.
- Isasaksak sa ref.
- Kinabukasan iinitin.
- Minsan aabot pa ng 3–4 na araw.
Akala ng iba:
“Okay lang ’yan, hindi naman nangangamoy e.”
Pero tandaan:
- Kahit nasa ref, dumarami pa rin ang mikrobyo—mas mabagal nga lang kumpara sa labas.
- Lalo na kung:
- matagal na naiwan sa mesa bago ilagay sa ref,
- nabubuksan-takip-sara lagi,
- paulit-ulit pinapakuluan.
Gaano katagal ligtas?
Safe na palugit in general (para sa maraming rekado):
- 2–3 araw sa ref para sa karamihan ng lutong ulam.
- Pag lampas doon, lalo na kung may gatas, gata, o seafood, delikado na.
Tips para mas safe si senior:
- Palamigin muna nang bahagya (mga 30 minuto), pero huwag patagalin sa mesa nang ilang oras bago ilagay sa ref.
- Ilagay sa malinis na lalagyan na may takip, hindi bukas lang sa kaldero.
- Kung magre-reheat:
- initin nang maige (kumulo) ang may sabaw;
- initin lang ang portion na kakainin, huwag paulit-ulit lahat.
Kung may amoy na kakaiba, panis na lasa, malabnaw na texture, o nag-iba kulay —
huwag nang isugal. Mas mahal ang ospital.
2. Kaning Lamig at “Reheated Rice” – Hindi Porke Mainit Ulit, Ligtas na
Sikat sa Pinoy ang kaning lamig:
- pang-sinangag,
- pang-lugaw,
- pangbahaw na may bagong ulam.
Pero kung mali ang storage nito, puwede itong pamugaran ng bacteria.
Ang kanin na:
- naiwan sa mesa ng ilang oras,
- tapos saka lang pinasok sa ref,
- tapos kinabukasan o makalawa pa lang iinitin,
may tsansa nang may mga mikrobyong ayaw mong maging bisita sa tiyan.
Tips sa kanin sa ref:
- Huwag hayaang magdamag sa mesa bago ilagay sa ref.
- Pag medyo lumamig (huwag basang-basa sa singaw), ilagay na agad sa malinis na lalagyan, may takip.
- Subukan na ubusin sa loob ng 1–2 araw.
- Kung gagawing sinangag:
- siguraduhing maayos ang pag-init,
- hindi ’yung bahagyang mainit lang ang ibabaw.
Kung may amoy asim, kakaibang lasa, o malagkit na parang panis —
itapon na.
Hindi masayang ang kanin; mas masasayang ang kalusugan kapag na-food poison.
3. Itlog na Luto Na (Hard-Boiled, Torta, etc.) – Huwag Pabayaan sa Bukas na Platito
Itlog na:
- nilaga,
- ginawang torta,
- ginisang may gulay at karne,
ay paboritong baon at tira sa ref.
Pero tandaan:
- Ang luto nang itlog na nakababad lang sa plato, walang takip, ilang araw,
ay puwedeng maging paboritong tambayan ng bacteria.
Lalo na kung:
- tinadtad na (e.g., egg salad, torta na halo-halo ang sangkap),
- may mayonnaise o gatas pa,
- na iiwan lang sa ref nang 3–4 araw.
Tips:
- Hard-boiled egg:
- ilagay sa sealed container,
- mas mainam na ubusin sa loob ng 3–4 araw.
- Mga ulam na may itlog (torta, ginisang may itlog):
- treat as regular ulam: 2–3 araw sa ref maximum.
- Huwag iwan ang binuksan nang itlog na may mayo sa ref nang matagal — maselan ito.
Kung nangangamoy “amoy ref”, nabago na texture (malabnaw, basa, malambot na parang panis),
’wag nang ipilit.
4. Bukas na De-Lata sa Loob ng Lata Pa Rin – Isang Classic na Mali
Sino’ng hindi gumawa nito:
- Magbubukas ng sardinas,
- Kukuha ng kalahati,
- Itatabi sa ref ang natira… sa mismong lata.
Or:
- Meat loaf, corned beef, pork & beans—
kinuha ang konti, refill ang takip, tapos ref.
Ang problema:
- Kapag nabuksan na ang lata, exposed na sa hangin at dumi.
- Minsan, nagkakaroon pa ng reaksyon sa pagitan ng laman at lata lalo na kung matagal na.
- Kahit nasa ref, hindi ibig sabihing safe nang pagtagalin.
Tama na gawin:
- Pag binuksan ang lata at may tira:
- ilipat agad sa malinis na lalagyan na may takip (glass o plastic container).
- Ubusi ang laman sa susunod na 1–2 araw na lang; huwag nang paabutin ng isang linggo.
- Huwag nang iwan sa lata sa ref —
mas madaling ma-contaminate, mas madaling kalimutan.
Kung may kakaibang amoy, may nakitang mamantikang kulay kakaiba, o parang iba na ang texture —
sa basurahan na, hindi sa tiyan.
5. Tirang Fried Chicken, Baboy at Karne – Lalo na Kung Malamang Ilang Beses na Iniinit
“Sayang, ulam pa ’yan!”
Ito ang laging dahilan kung bakit:
- iniiwan sa ref ang tira-tirang prito
(manok, baboy, porkchop, tapa, longganisa, etc.), - tapos iniinit nang paulit-ulit:
- sa kawali,
- sa microwave,
- sa air fryer.
Bawat init:
- bu-bukasan ang lalagyan,
- maaaring madumihan,
- tapos ibabalik sa ref.
Hanggang dumating ang araw na hindi mo na maalala kung pang-ilang araw na ba ’to?
Gaano katagal dapat?
- Kadalasan, 2–3 araw sa ref para sa lutong karne.
- Pag lampas doon, kahit hindi pa amoy panis, tumataas na ang risk.
Tips:
- Pag natira ang prito:
- palamigin saglit,
- ilagay sa lalagyan na may takip.
- Iwasang:
- paulit-ulit initin ang pare-parehong piraso.
- mas okay kung yung kakainin lang ang iinitin.
Kung medyo maasim ang amoy, iba na ang kulay, o matagal nang nandiyan pero hindi mo maalala kung kailan niluto —
itapon na.
Mas masakit magka-LBM at ma-dehydrate ang senior.
6. Salad na May Mayonnaise, Gatas o Cream – Huwag Patagalin, Kahit Nasa Ref
Ito ang paborito sa handaan:
- macaroni salad,
- fruit salad,
- egg salad,
- potato salad na may mayo,
- coleslaw.
Bagay na bagay sa ref; malamig, malasa, creamy.
Pero super delikado kung matagal na at mali ang storage.
Bakit?
- Pagsama-sama ang:
- gatas,
- mayonnaise,
- prutas o gulay,
- minsan karne (ham, manok).
- Lahat ’yan paborito ng bacteria, lalo na kung:
- naiwan sa labas nang ilang oras bago ibinalik sa ref,
- kinukutsarang iba-iba,
- hindi maayos ang pagkakatakip.
Sa mga senior, ang panis o kontaminadong salad ay sobrang bilis magdulot ng:
- pagsusuka,
- diarrhea,
- sakit ng tiyan,
- at risk ng dehydration.
Tips:
- Sa handaan, huwag hayaang:
- naka-buffet nang 4–5 oras sa labas ang salad.
- Pag tapos kumain:
- ilagay agad sa ref, may takip.
- Subukan na ubusin sa loob ng 1–2 araw lang.
- Kung may amoy, may tubig na naghiwalay, o parang nag-iba na lasa —
huwag nang isugal.
7. Hiwang Prutas at Gulay na Tagal na sa Tupperware – Hindi Porke “Healthy”, Automatic Safe
Madaling gawin:
- maghiwa ng pakwan,
- mangga,
- papaya,
- pipino,
- carrots,
- at ilagay sa ref para “ready to eat.”
Maganda ’yon kung:
- tama ang storage,
- hindi pinatagal nang patagal.
Pero tandaan:
- Kapag na-hiwa na ang prutas o gulay:
- mas exposed na sa hangin,
- mas madaling kapitan ng bacteria.
- Lalo na kung:
- hindi malinis ang kutsilyo at chopping board,
- nabubuksan ng paulit-ulit ang lalagyan,
- nababasa-basa ng ibang sabaw sa ref (talsik, tulo, etc.).
Tips:
- Gumamit ng malinis na tupperware na may takip, hindi bukas lang sa tray.
- Huwag maghiwa ng sobrang dami kung alam mong hindi mo mauubos sa 1–2 araw.
- Kung prutas tulad ng pakwan, papaya, melon:
- mas mainam na ubusin sa loob ng 2–3 araw.
- Kung gulay na hiwa na:
- lutuin na agad kinabukasan, huwag patagalin nang isang linggo sa crisper.
Kung may nabubuong slime, parang malapot na tubig, may amoy “lumang ref,”
o parang nangingitim na ang gulay —
diretso na iyan sa basurahan.
Paano Mas Mapoprotektahan ang Tiyan ng Senior Kapag Maraming Tira sa Ref?
Hindi naman pwedeng itapon agad lahat ng tira, lalo na kung mahal ang bilihin.
Pero pwedeng magpalit ng sistema sa bahay:
1. Maglagay ng “Ref Rules” Para sa Buong Pamilya
Pwedeng isulat sa papel at idikit sa ref:
- Lutong ulam: ubusin sa 2–3 araw.
- Tirang kanin: 1–2 araw lang.
- Bukas na de-lata: ilagay sa lalagyan, ubusin sa 1–2 araw.
- Salad na may mayo/gatas: 1–2 araw, tapos goodbye.
Makakatulong sa lahat, hindi lang kay senior.
2. Lagyan ng Petsa ang Mga Lalagyan
Gumamit ng masking tape o maliit na sticker:
- isulat ang petsa ng luto,
- idikit sa kaha o tupperware.
Sa halip na “Hmmm, kailan ko nga ba niluto ’to?”,
makikita mo agad:
“Ay, apat na araw na pala — huwag na.”
3. Huwag Laging “Sayang” Ang Iisipin — Isipin Din ang “Ahas”
May kasabihan nga:
“Mas mahal ang gamot at ospital kaysa sa isang ulam.”
Kaya kung duda ka:
- amoy, itsura, tagal sa ref,
- o hindi mo maalala kung kelan luto,
isipin mo na lang:
“Kung kakainin ko ’to, baka tiyan ko ang sumama.”
Doon pa lang, mas madaling magdesisyon na itapon na.
4. Turuan si Senior na Huwag Basta Kukuha sa Ref Nang Walang Tanong
Maraming lola’t lolo ang ugali:
- “Basta may pagkain diyan, kunin at initin.”
Maganda kung:
- ipapaliwanag mo sa kanila na:
- “’Nay, ’Tong nasa kanan, good pa. ’Yan sa likod, luma na, wag na ’yan kainin ha.”
- Pwede ring ikaw o ibang kasama sa bahay ang:
- regular na naglilinis ng ref,
- nagtatapon ng luma bago pa mapakialaman.
5. Sa Pagluluto, Huwag Laging “Pang-Isang Batalyon”
Kung dalawang tao lang sa bahay,
bakit parang handa pang fiesta ang dami ng niluluto?
Mas magandang:
- magluto ng saktong dami,
- para konti lang ang tira,
- mas madaling ubusin nang hindi umaabot ng isang linggo.
Kwento ni Lola Baby: Mula sa “Kahit Ano, Reheat Ko na Lang”
Patungo sa “Mas Maingat Na Ko sa Laman ng Ref Ko”
Matapos ma-confine si Lola Baby dahil sa matinding diarrhea at dehydration,
kinausap siya ng doktor:
“’Nay, hindi lang po sa karinderya nanggagaling ang panis.
Madalas, sa atin ding ref.”
Pag-uwi nila ni Mark:
- nilinis nila ang buong ref,
- tinapon ang mga hindi na maalala kung kailan niluto,
- naglagay sila ng maliit na board sa ref door:
- “Lutong ulam: hanggang 3 days lang.”
- Tinuruan si Lola na:
- huwag basta kukuha ng ulam pag wala si Mark,
- magtanong muna kung alin ang bago.
Sa loob ng ilang buwan:
- wala nang major na LBM si Lola,
- mas konti ang pagsusuka at pananakit ng tiyan,
- mas kampante si Mark na ang laman ng ref nila ay hindi “putok-bomba” sa bituka ng nanay niya.
Sabi ni Lola isang hapon, habang pinapanood ang apo niyang naglalagay ng label sa tupperware:
“Buti na lang inayos natin ’tong ref.
Hindi ko akalaing pati pala sa loob nito, may mga pagkain na hindi na dapat para sa’kin…
kahit mukha pa silang okay.”
Kung senior ka na, tandaan:
Hindi sapat na hindi ka kumakain sa labas.
Kung mali ang laman at gamit ng ref sa bahay,
para ka na ring kumakain sa karinderyang hindi marunong magtabi ng pagkain.
Sa bawat:
- ulam na tinatanggal mo bago pa masira,
- tupperware na nilalagyan mo ng petsa,
- de-lata na inilipat mo sa malinis na lalagyan,
pinipili mong protektahan ang sarili mo laban sa sakit ng tiyan, LBM, at pagod ng katawan.
Kasi sa edad na 60, 70, 80 pataas,
hindi na puwedeng “bahala na.”
Puwede mo nang sabihin:
“Oo, nagtitipid ako sa pagkain.
Pero mas nag-iingat ako sa kalusugan —
dahil mas mahal ang magkasakit
kaysa sa magtapon ng ulam na lampas na sa oras niya.”
