Naisip mo na ba kung bakit si Tatay na dating kayang magkwento nang sunod-sunod ng mga nangyari noong panahon ng giyera ay biglang hindi na maalala kung saan niya nilagay ang salamin? O bakit si Nanay na dating taga-kabesa ng mga bayarin sa kuryente at tubig ay ngayon ay nalilito na sa petsa, paulit-ulit nagtatanong, “Anong araw na ba ngayon?”
Madalas itong idaan sa biro:
“Ay, makakalimutin na, senior citizen na kasi.”
Pero ang tanong:
Normal lang ba talaga ’yan? Ano ang totoong dahilan kung bakit madaling malimutin ang mga senior – at ano ang magagawa para hindi ito lumala?
Gamitin natin ang kuwento ni Lolo Ben, 73, para mas malinaw.
Kuwento ni Lolo Ben: “Simula sa susi… hanggang sa pangalan”
Si Lolo Ben ay dating tricycle driver. Alam niya noon ang mga pasikot-sikot ng barangay, pati shortcut papunta sa palengke at eskwelahan. Ngayon, retired na siya at madalas sa bahay.
Una, napansin ng asawa niya na lagi niyang hinahanap ang susi.
“‘Nay, nasaan na ’yong susi ko?”
“Tay, ikaw ang huling gumamit, diba?”
Natawa lang sila. Normal daw.
Makalipas ang ilang buwan, nakakalimot na siya kung saan niya inilagay ang pitaka, kahit kakahawak lang niya. Minsan, nag-ulam sila ng tinola sa tanghali, tapos gabi na, tinatanong niya ulit, “Ano’ng ulam natin? Parang hindi pa ako kumakain ah.”
Isang gabi, nabigla ang pamilya. Tinatawag siya ng apo:
“Lo, si Andrew po ito!”
Tumingin si Lolo, ngumiti, pero halatang nag-aalangan. Pagkapasok sa kwarto, sabi niya sa asawa niya, “’Nay, anong pangalan nung apo nating lalaki ulit?”
Doon na kinabahan ang pamilya. Makakalimutin lang ba? O may mas malalim na dahilan?
Hindi Lahat ng “Makakalimutin” ay Pare-Pareho
Bago tayo matakot, kailangan nating linawin:
May tatlong antas ng pagkalimot sa senior:
- Normal na pagtanda ng utak (normal aging)
- Nalilimutan ang pangalan ng artista, pero naaalala rin maya-maya.
- Minsan napapaisip kung saan nilagay ang bagay, pero nagagawang balikan ang ginawa para mahanap.
- Minsan nagkakamali sa petsa o araw pero nakakarekober agad.
- Mild Cognitive Impairment (MCI)
- Mas madalas ang pagkalimot kaysa sa ibang kasing-edad.
- Halimbawa, paulit-ulit na nagtatanong ng parehong bagay sa loob ng isang araw.
- Pero nakakagawa pa ng karamihan sa sariling gawain (ligo, kain, bihis), baka may konting tulong lang.
- Dementia (tulad ng Alzheimer’s at iba pa)
- Pagkalimot na nakakaistorbo na sa araw-araw na buhay.
- Naliligaw sa pamilyar na lugar, di na alam paano uuwi.
- Hindi na matandaan kung nakakain na, nakapaligo na, o nakabayad na.
- Puwede ring may kasamang pagbabago ng ugali, pagkalito, at pagiging iritable o balisa.
Ang mahalaga: hindi lahat ng pagiging makakalimutin ay “wala na ‘yan, matanda na.”
Minsan, may mga dahilan na puwedeng ayusin at pigilan.
Ano ang Tunay na Dahilan Kung Bakit Madaling Malimutin ang Senior?
1. Natural na Pagbabago sa Utak
Habang tumatanda,
- numinipis ang ilang bahagi ng utak, lalo na iyong responsable sa memorya (hippocampus),
- bumabagal ang daloy ng dugo,
- at bumababa ang ilang kemikal sa utak (neurotransmitters) na tumutulong sa pag-alala.
Parang lumang filing cabinet na dati’y maayos ang folders. Habang tumatanda, medyo nagugusot ang mga papel, pero nandoon pa rin – kailangan lang ng mas matagal na paghahanap.
Ito ang dahilan kung bakit minsan:
- matatagalan bago maalala ang pangalan,
- o kailangan pang “maamoy” o makita ulit ang bagay bago maalala.
Ito ang normal na pagtanda, at puwedeng pabagalin sa pamamagitan ng tamang lifestyle.
2. Alta-presyon, Diabetes, at Problema sa Ugat
Ang utak ay naka-depende sa malinis at tuloy-tuloy na daloy ng dugo. Kapag:
- laging mataas ang presyon,
- uncontrolled ang blood sugar,
- o barado ang ugat dahil sa kolesterol,
unti-unting napipinsala ang maliliit na ugat sa utak. Resulta: “vascular” na problema sa memorya – parang maliliit na stroke na hindi napapansin, pero iniipon nito ang pinsala sa isip.
Kaya maraming senior na:
- may history ng stroke,
- matagal nang diabetic,
- o hindi umiinom ng maintenance sa altapresyon,
na mas mabilis maging makakalimutin.
3. Kulang sa Tulog at Sobra sa Stress
Ang tulog ay parang “tagasalin” ng memorya – dun inaayos ng utak kung ano ang natutunan niya sa maghapon. Kapag:
- putol-putol ang tulog,
- laging puyat,
- o may sleep apnea (malakas humilik, humihinto ang hinga sa pagtulog),
hindi nakakakumpleto ng maayos na memory process ang utak.
Dagdag pa ang stress – problema sa pera, tampuhan sa pamilya, lungkot sa pagpanaw ng kaibigan o asawa. Ang mataas na stress hormone (cortisol) sa matagal na panahon ay nagdudulot din ng panghihina ng memorya.
4. Gamot na Mismong Nakakaapekto sa Memorya
May mga iniinom na gamot na:
- pang-allergy o pampatulog na nakakaantok,
- pampakalmang may epekto sa isip,
- ilang gamot sa ihi o sakit sa nerbiyos,
na puwedeng magdulot ng:
- paglalata ng utak,
- antok,
- pagkalito,
- at pagbagal ng pag-iisip.
Minsan, inaakala ng pamilya na “lumalala ang makakalimutin ni Lolo”, ’yun pala side effect ng gamot na pinagsasama-sama.
5. Depresyon at Pagkawala ng Silbi
Maraming senior ang tahimik na malungkot:
- napahiwalay sa trabaho,
- wala nang regular na kausap,
- namatayan ng asawa o malapit na kaibigan.
Kapag malalim ang lungkot, puwedeng magpakita ito bilang:
- tamad makisalamuha,
- ayaw mag-isip o umalala,
- at nagmumukhang makakalimutin.
Ang tawag dito minsan ay “pseudodementia” – mukhang dementia, pero depression pala sa ilalim. Kapag natulungan ang lungkot, kusang gumagaling din ang memorya.
Ano ang Puwede Mong Gawin Para Hindi Lalong Maging Malimutin?
Hindi natin mapipigilan ang pagtanda, pero puwede nating patibayin ang utak.
1. Alagaan ang Presyon, Asukal at Kolesterol
- Uminom ng maintenance ayon sa payo ng doktor – huwag “minsan lang” o “pag sumasakit lang”.
- Bawasan ang alat, matatamis, at sobrang mantika.
- Regular na magpa-check ng BP at blood sugar.
Tandaan: Malinis na ugat = mas sariwang utak.
2. Gumalaw Araw-Araw
Hindi kailangang intense.
- 20–30 minutong lakad na bahagyang hinihingal pero kaya pang magsalita.
- Mag-inat sa umaga at bago matulog.
- Kung kaya, magpraktis ng simple balance at leg exercises.
Ang ehersisyo ay nagpapalabas ng “brain fertilizer” na tumutulong sa bagong koneksyon sa utak – mas malinaw na memorya, mas alertong isip.
3. Puyat ang kalaban – Ayusin ang Tulog
- Matulog at gumising sa pare-parehong oras.
- Iwasan ang kape at matamis sa hapon at gabi.
- Bawasan ang sobrang liwanag ng cellphone bago matulog.
- Kung malakas humilik at parang hingal sa gabi, ipacheck kung may sleep apnea.
Mas maayos na tulog, mas malakas ang memorya.
4. Pakainin ang Utak – Hindi Lang ang Tiyan
Piliin ang pagkain na:
- may omega-3 (isda tulad ng bangus, sardinas, dilis),
- may kulay sa plato (malunggay, kalabasa, kamatis, talong),
- may protina (isda, itlog, tokwa) para sa lakas ng utak at kalamnan.
Iwasan ang sobrang:
- asukal,
- softdrinks,
- at processed foods.
5. Gamitin ang Utak Araw-Araw
Ang utak na hindi ginagamit, mabilis kalawangin.
- Magbasa ng diyaryo, libro, o kahit komiks.
- Mag-sudoku, crossword, o kahit simpleng word games.
- Mag-aral ng bagong kanta, dasal, o salitang banyaga.
- Magkwento at makinig sa kuwento – memory exercise din ’yan.
6. Gawang Praktikal: Mga Teknik sa Pag-alala
- Gumamit ng listahan para sa bibilhin o gagawin.
- Maglagay ng “home” para sa bawat gamit – susi laging sa maliit na bowl malapit sa pinto, salamin laging sa isang lalagyan sa mesa.
- Gumamit ng kalendaryo o planner sa pader para sa schedule ng check-up, bayarin, at mahalagang petsa.
Hindi ito “pahiwatig ng kahinaan” – ito ay pagiging wais.
Kailan Dapat Kumonsulta sa Doktor?
Magpatingin kung:
- Paulit-ulit na naliligaw sa pamilyar na lugar
- Hindi na natatapos ang dating simpleng gawain (pagluluto, pagbabayad, paglabada)
- Hindi na makaalala ng pangalan ng mga kilalang tao sa pamilya
- May kasamang pagbabago ng ugali: sobrang iritable, takot, o balisa
- Biglaang pagkalimot matapos ang pagkahilo, pagsakit ng ulo, o pagkakahulog
Mahalaga ito para:
- malaman kung simple lang na memory issue,
- treatable na sanhi (tulad ng thyroid, B12 deficiency, depresyon),
- o nangangailangan na ng mas malalim na follow-up.
Sa dulo, tandaan:
Ang pagiging makakalimutin ng senior ay hindi simpleng “matanda na kasi.”
Ito ay kombinasyon ng pagbabago sa utak, sa ugat, sa tulog, sa emosyon, at sa araw-araw na gawi.
Hindi mo man maibabalik ang utak na parang binata o dalaga, pero kaya mong:
- pabagalin ang pagkalimot,
- panatilihing malinaw pa rin ang maraming alaala,
- at manatiling may saysay at silbi sa pamilya.
Sa bawat lakad, bawat tamang tulog, bawat tamang pagkain, bawat tawa at kuwentuhan, para kang naglalagay ng kandado laban sa mabilis na panghihina ng isip. At sa bawat listahan, planner, at simpleng diskarteng ginagawa mo, ipinapakita mong hindi ka basta sumusuko sa paalala ng edad—kundi marunong kang lumaban, marunong kumalinga sa utak mo, at marunong mag-alaga sa sarili mong alaala.
