Naisip mo na ba kung bakit may mga senior na “bigla na lang” inaatake ng stroke, kahit kagabi lang ay nakatawa pa sa videoke o kalaro pa ang apo? Para bang kidlat na walang babala—pero ang totoo, madalas nang nagparamdam ang katawan, hindi lang natin pinapansin.
’Yan ang nangyari kay Mang Mario, 68. Isang gabi, habang nanonood ng paborito niyang teleserye, napansin ng asawa niya na biglang lumaylay ang kanang bahagi ng bibig niya at nahulog ang kutsara sa kamay.
“Pagod lang ako,” sabi niya.
Pagkalipas ng ilang minuto, balik na sa normal ang mukha at kamay.
Kinabukasan, habang nag-aalmusal, bigla naman siyang nabulol at hindi makabuo ng salita. Muli, nawala rin pagkatapos ng ilang minuto. “Siguro na-utal lang,” biro pa niya.
Ikatlong araw, habang papasok sa CR, bigla siyang sumemplang. Hindi na maigalaw ang kanang braso’t binti. Hindi na ito biro—stroke na.
Kung noong unang senyales pa lang ay kumilos na sila, malaki sana ang tsansang naiwasan o lumiit ang pinsala. Kaya napakahalagang malaman ang 4 babala na senyales ng stroke sa senior na hindi pwedeng balewalain.
Ano ang Stroke, at Bakit Kailangan Mabilis?
Ang stroke ay nangyayari kapag naputol o naharangan ang daloy ng dugo sa bahagi ng utak, o kaya’y may ugat na pumutok. Kapag walang dugo, walang oxygen—at kada minuto, milyon-milyong brain cells ang namamatay.
May mga gamot at procedure na puwedeng makalusot sa bara o makagaan ng pinsala, pero may oras lamang ito (karaniwan sa loob ng 3–4.5 oras mula unang sintomas). Kaya kung hihintayin pang “bukas na lang magpa-check-up,” kadalasan, huli na.
Isipin mo ito:
Bawat isa sa apat na senyales na ’to ay parang sigaw ng utak na:
“Pakiusap, kumilos ka na ngayon.”
BABALA #1: Biglaang Pamamanhid o Panghihina sa Mukha, Braso o Paa – Lalo na sa Isang Panig
Ito ang isa sa pinaka-klasikong senyales ng stroke:
- biglang nanlambot ang isang braso,
- hindi maitaas ang isang kamay,
- o parang nangangalay at manhid ang kalahati ng mukha o katawan.
Minsan, akala ng senior: “Naipit lang siguro sa pagtulog.”
Pero kung biglaan, walang malinaw na dahilan, at isang bahagi lang ng katawan ang apektado, maghinala na.
Subukan ito (FAST Arm Test):
- F – Face (Mukha):
- Sabihin sa kanya: “Ngumiti ka nga.”
- Kung isang side lang ang umaangat, red flag ’yan.
- A – Arm (Brasso):
- Sabihin: “Itaas mo ang dalawang kamay nang sabay.”
- Kung isang braso ang bumabagsak o hindi maitaas nang maigi, pwedeng stroke ito.
Ganyan ang nangyari kay Aling Ludy, 72. Habang naglilinis ng mesa, biglang nabitawan ang baso sa kanan niyang kamay. Inisip niyang “napagod lang.” Pagkalipas ng 20 minuto, ok na ulit. Pero isang linggo lang ang lumipas, inatake na siya ng mas malalang stroke. Noong binalikan ng duktor, sinabi niyang:
“’Yung una, mini-stroke na pala ‘yon (TIA), babala na sana.”
Kaya tandaan:
Kahit bumalik sa normal ang lakas pagkatapos ng ilang minuto, hindi ibig sabihing ligtas ka na.
Babala na ’yon ng mas malalang atake.
BABALA #2: Biglang Pagkabulol, Hirap Magsalita o Umintindi
Pangalawang senyales: salita.
Mga tanong na dapat mong bantayan:
- Bigla bang naging malabo o slurred ang salita niya?
- Parang hindi makabuo ng simpleng pangungusap, kahit klaro sa isip niya?
- O parang hindi siya makaintindi ng simpleng tanong?
Ito ang nangyari kay Tito Rolly, 66. Nasa hapag sila, simple lang ang tanong ng apo:
“Lolo, anong ulam?”
Alam niyang tinola ang sasabihin, pero ang lumalabas sa bibig niya ay “ti…ti…ti…” at hindi niya maituloy. Tumagal lang nang mga dalawang minuto, tapos balik sa normal. Pinagtawanan pa nila: “Nag-buffer si Lolo!”
Pero ang ganitong biglang pagka-utal, lalo na kung first time, ay isa sa malinaw na stroke warning signs.
S – Speech (Salita) test:
- Sabihin sa kanya: “Ulitin mo nga ito: Maganda ang umaga sa lahat.”
- Pakinggan kung:
- malabo,
- putul-putol,
- o hindi maulit nang tama.
Kapag biglang hirap magsalita o umintindi, kahit ilang minuto lang, huwag balewalain.
BABALA #3: Biglang Panlalabo ng Paningin, Dobleng Nakikita, o “Mala-Kurtinang” Dilim
Marami ang nagugulat dito, kasi akala nila: “Mata lang ‘yan, hindi stroke.” Pero kasama sa stroke warning signs ang:
- biglang paglabo ng paningin sa isang mata,
- hindi makakita sa kalahating bahagi ng paningin,
- o dobleng nakikita ang tao o gamit.
Na-experience ito ni Lola Nida, 70. Habang naglalakad papuntang tindahan, biglang parang may kurtinang bumaba sa kanan niyang mata—hindi siya makakita sa gilid. Wala siyang naramdamang sakit, kaya inisip niyang “napuwing lang.” Pagkalipas ng sampung minuto, bumalik sa normal.
Pero sa utak, ibig sabihin nito: may pansamantalang bara sa ugat na nagpapadaloy ng dugo sa parte ng utak na konektado sa mata. Mini-stroke na iyon, warning na ng mas malaki.
Kaya kung ikaw o si Lolo/Lola ay biglang:
- hindi makabasa ng malaki-laking letra,
- hindi makakita sa isang gilid,
- o nakakaramdam na parang may dumidilim na bahagi ng paningin,
huwag ipagpabukas ang check-up.
Lalo na kung may kasamang hilo, pamamanhid, o hirap magsalita.
BABALA #4: Biglang Hirap Maglakad, Pagkahilo, Pagkawala ng Balanse o Matinding Sakit ng Ulo
Ang pang-apat na senyales ay madalas sabihing “nahilo lang” o “nausog lang,” pero puwedeng stroke na pala, lalo na sa likod na bahagi ng utak (posterior stroke).
Mga dapat bantayan:
- biglang hilo na parang umiikot ang mundo,
- hindi makalakad nang tuwid, parang nalalakad sa gilid,
- biglang bagsak o dapa kahit walang matinding dahilan,
- o matinding sakit ng ulo na worst ever, bigla, at walang malinaw na dahilan.
Halimbawa, si Mang Ben, 73, biglang nahilo habang naghuhugas ng plato. Akala niya, “baka dahil hindi pa ako kumakain.” Pero kasunod ng hilo, hindi na niya makontrol ang hakbang—parang hinihila siya sa kanan. Nadapa siya sa sala.
Mabuti na lang, alerto ang anak. Inobserbahan siya:
- hirap magsalita,
- medyo tabingi ang ngiti,
- at tuloy-tuloy ang hilo.
Dineretso siya sa ospital—stroke na nga, pero dahil mabilis silang kumilos, mas maliit ang pinsala at na-rehab agad.
Kung biglang:
- hindi balance ang lakad,
- hindi maitaas ang kamay habang nalilito,
- o sinabayan ng napakabigat at biglang sakit ng ulo,
ituring mo na itong emergency.
Paano Mo Tatandaan ang Mga Senyales na Ito?
Isipin mo ang simpleng mnemonic na ito:
M-B-S-H = Mukha, Braso, Salita, Hakbang
Kapag biglang may kakaiba sa:
- Mukha – tabingi, lumalaylay, parang hindi masarado sa isang side.
- Brasso / Binti – hindi maitaas, manhid, mahina sa isang side.
- Salita – nabubulol, hindi makabuo o makaunawa.
- Hakbang – biglang hindi makalakad nang tuwid, nahihilo, bagsak.
ORAS na para kumilos.
Ito ay lokal na bersyon ng FAST (Face drooping, Arm weakness, Speech difficulty, Time to call).
Ano ang Dapat Gawin Kapag May Senyales?
- Huwag maghintay.
- Kahit humupa ang sintomas pagkatapos ng ilang minuto, magpatingin pa rin.
- Posibleng TIA ito (mini-stroke) – malaking babala sa mas malalang stroke sa mga susunod na araw o linggo.
- Tumawag agad sa emergency / magtungo sa pinakamalapit na ER.
- Huwag nang mag-experiment ng mga “pampalakas,” kape, herbal o langis.
- Huwag painumin ng kung anu-ano habang nalilito o hirap lumunok.
- Baka mabulunan o pumasok sa baga.
- Obserbahan ang oras.
- Tandaan kung anong oras unang lumabas ang sintomas.
- Mahalaga ito para malaman kung puwede pa sa ilang uri ng stroke treatment.
Sa huli, tandaan:
Ang stroke, kadalasan, hindi talaga biglaan.
May mga babalang senyales—lalo na sa mga senior—na paulit-ulit na kumakatok:
- pamamanhid sa isang bahagi,
- pagkalito sa salita,
- panlalabo ng paningin,
- biglang hilo at bagsak.
Kapag marunong kang makinig sa mga tahimik na sigaw ng katawan, mas malaki ang tsansa mong makakilos bago pa man manakop nang tuluyan ang stroke.
Kung may Lolo, Lola, Tatay, Nanay, o kapitbahay kang senior, maiging ikuwento mo sa kanila ang apat na babalang ito. Puwede itong maging kaibhan sa pagitan ng buhay na kaya pa ring lumakad, magsalita at ngumiti—at buhay na nakahiga, tahimik, at umaasa na lang sa iba.
