“Doc, bakit bigla raw tumaas ang creatinine ko? Hindi naman ako nag-iinom ng alak.”

’Yan ang reklamo ni Tatay Rolly (67) nang galing siya sa check-up.
Nang tinanong ng doktor kung ano ang madalas niyang kainin, ang sagot niya:

• “Hindi naman ako gano’n karami kumain, Doc.
  Umaga: tapa at itlog, konting tuyo.
  Tanghali: karne ulit, minsan de-lata.
  Gabi: instant noodles na lang pag pagod.
  Minsan sabay na rin ng softdrinks… araw-araw naman ’yan simula nung nag-retire ako.”

Napabuntong-hininga ang doktor:

“Hindi lang po alak ang kalaban ng kidney.
Yung araw-araw na kinakain niyo, may kinalaman din kung bakit tumataas ang creatinine.”

Maraming senior ang nagugulat na tumataas ang creatinine sa laboratory results.
Minsan sinasagot lang ng iba:

• “Siguro dahil sa edad…”
• “Siguro dahil napagod ako…”

Pero madalas, may malaking kinalaman ang:

👉 Kinakain at iniinom araw-araw.

Ano ba ang Creatinine at Bakit Mahalaga Ito?

Sa simpleng paliwanag:

• Ang creatinine ay waste product o dumi na nanggagaling sa muscles ng katawan.
• Normal na may creatinine sa dugo, pero ang kidney ang taga-sala at naglalabas nito sa ihi.
• Kapag mahina ang kidneys, hindi na nila kayang salain nang maayos.
• Resulta: tumataas ang creatinine sa dugo — senyales na pwedeng may problema sa bato.

Kaya kapag sinabing:

“Medyo mataas na ang creatinine niyo…”

hindi dapat basta-basta balewalain — lalo na kung:

• may diabetes,
• high blood,
• history ng kidney disease sa pamilya,
• o umiinom ng maraming gamot araw-araw.

Bukod sa gamot at payo ng doktor, napakalaking tulong ng pag-iwas sa ilang pagkain, lalo na kung ARAW-ARAW mo silang nilalantakan.

Sa blog post na ito, pag-uusapan natin ang 7 pagkain na kapag palagi mong kinakain, pwedeng makadagdag sa pagtaas ng creatinine at paglala ng kidney function.

Paalala: General guide lamang ito. Laging sundin ang payo ng inyong nephrologist o doktor, lalo na kung may diagnosed na chronic kidney disease (CKD).

1. Processed Meat: Hotdog, Longganisa, Tocino, Bacon, Ham, Corned Beef

Paboritong almusal at ulam ng marami:

• hotdog,
• longganisa,
• tocino,
• bacon,
• ham,
• corned beef sa lata.

Mura, malasa, madali lutuin. Pero…

Bakit pwedeng makasama sa creatinine at kidney kung araw-araw?

• Kadalasan, mataas sa asin (sodium) — nagpapataas ng BP, kaya napapagod ang bato.
• May phosphates at preservatives na hindi maganda sa may mahinang kidney, lalo na kung madalas.
• Mataas sa protina at taba, na kapag sobra-sobra at mahina na ang bato, mas nahihirapan itong magsala ng dumi sa dugo.

Kuwento:

Si Mang Domeng (70), taga-karinderya dati, sanay sa “ulam na de-lata at processed.” Tuwing almusal, hotdog at corned beef. Tuwing hapunan, kung hindi longganisa, spam o bacon. Nang magpa-lab siya, sabi ng doktor:

• mataas ang BP,
• tumataas na ang creatinine,
• at may early signs ng kidney problem.

Hindi lang dahil sa edad — pati sa habang-buhay na pagkain ng maalat at processed.

Mas maingat na gawin:

• Gawing paminsan-minsan na lang, hindi araw-araw.
• Piliin ang:
  • isda (inihaw / pinasingawan),
  • tokwa,
  • manok na hindi processed at hindi sobrang alat.

2. De-Lata at Instant Food: Sardinas, Meat Loaf, Luncheon Meat, Instant Noodles

Sa tuwing tinatamad magluto:

• sardinas,
• meat loaf,
• luncheon meat,
• mackerel sa lata,
• instant noodles – pang-“madaliang hapunan”.

Minsan, tatlong beses sa isang araw:
umaga may de-lata, tanghali may noodles, gabi may de-lata ulit.

Bakit ito delikado sa kidneys kung palagi?

• Sobrang taas sa sodium (asin):
  • nagpapataas ng blood pressure,
  • nagdudulot ng pamamaga (manas),
  • at nagpapahirap sa trabaho ng bato.
• May mga preservatives at additives na dinadagdag pa sa talagang sinasala ng kidneys.
• Ang instant noodles ay:
  • halos puro sodium at seasoning,
  • sobrang baba sa tunay na nutrisyon.

Kuwento:

Si Lola Mila, 65, na mag-isa sa bahay, halos araw-araw:

• umaga: tinapay + sardinas,
• tanghali: noodles,
• gabi: noodles ulit o meat loaf.

Pagkatapos ng ilang buwan,

• napansin niyang namamaga ang paa,
• laging pagod,
• madaling hingalin.

Nung nagpatingin, tumaas ang creatinine at sinabi ng doktor na bawasan agad ang de-lata at instant foods.

Mas maingat na gawin:

• Kung kakain ng de-lata, huwag araw-araw at huwag gawing 3 beses sa isang araw.
• Bawasan ang sabaw ng noodles (doon nakalutang ang sobrang alat).
• Mas mainam pa rin ang:
  • lutong gulay,
  • fresh na isda,
  • simpleng tinola o monggo kaysa puro instant.

3. Sobrang Karne (Lalo na Red Meat) — Tapa, Beef Steak, Liempo, Bulalo Araw-araw

Hindi masama ang karne kung tama ang dami at hindi araw-araw na sobra.
Pero sa may mataas na creatinine o mahinang bato, kailangan nang maging maingat.

Bakit?

• Ang karne (lalo na baka at baboy) ay mataas sa protina.
• Kailangan ng kidney para salain ang waste products mula sa protina.
• Kung malala na ang CKD, kadalasan pinapababa ng mga doktor ang total protein intake kasi nahihirapan nang maglinis ang bato.
• Kapag araw-araw, tatlong beses pa, puro karne, karne, karne —
  para mong pinapaspasan ang trabaho ng mga bato.

Kuwento:

Si Tito Jun, 62, ang motto sa pagkain: “Walang kanin kung walang karne.”
Kahit umaga pa lang, may tapa o longganisa. Tanghali, beef steak. Gabi, liempo o bulalo.
Pagdating ng check-up:

• mataas ang cholesterol,
• mataas ang BP,
• pataas nang pataas ang creatinine.

Hindi sinasabing bawal na ang karne habambuhay, pero hindi na puwedeng parang bata ang estilo ng pagkain kung may kidney issue ka na.

Mas maingat na gawin:

• Sundin kung ano ang payo ng doktor tungkol sa dami ng protina (karne, isda, itlog).
• Mas mainam ang:
  • maliit na portion ng karne,
  • mas maraming gulay sa plato.
• Iwasan ang araw-araw na “kanin + malaking karne + walang gulay.”

4. Chichirya at Maaalat na Snacks: Chips, Crackers na Maalat, Fish Crackers, Etc.

Habang nanonood ng TV, madalas kasama:

• potato chips,
• fish crackers,
• cheese-flavored snacks,
• iba pang maalat na biskwit at crackers.

“Pampalipas oras” lang daw, pero kung araw-araw, malaki ang epekto.

Bakit delikado sa creatinine at kidney?

• Chichirya = asukal + taba + asin… lalo na asin.
• Ang sodium sa chichirya at maalat na crackers ay sobrang taas kahit sa maliit na pakete.
• Araw-araw na maalat =
  • laging mataas ang presyon,
  • napapagod ang puso at bato,
  • pwede ring magdulot ng fluid retention (manas).

Kuwento:

Si Lolo Ben, habang nagre-relax sa hapon, laging may kasamang chichirya at softdrinks. Nung pina-check ang kidney function niya dahil laging namamaga ang paa, nalaman niyang:

• borderline na ang creatinine,
• kailangan nang mag-ingat sa alat at chichirya,
• at magbawas din ng softdrinks.

Mas maingat na gawin:

• Bawasan o iwasan ang chichirya, lalo na kung may CKD na o mataas ang creatinine.
• Kung gusto ng pang-meryenda:
  • prutas sa tamang dami (lalo na kung kontrolado ang sugar),
  • tinapay na hindi sobrang alat,
  • konting nilagang mani (kung pinapayagan ng doktor) — at hindi araw-araw din.

5. Matatamis at “Sugar-Heavy” na Pagkain: Cake, Softdrinks, Matamis na Tinapay, Dessert Araw-araw

Bakit kasama sa usapan ng creatinine at kidney ang matatamis?

Dahil ang isa sa pinakamadalas na sanhi ng kidney damage sa matatanda ay:

👉 Diabetes na hindi kontrolado.

Kapag laging mataas ang sugar sa dugo:

• nasisira ang maliliit na ugat sa kidneys,
• bumabagal ang pagsala,
• unti-unting tumataas ang creatinine,
• hanggang sa mauwi sa chronic kidney disease.

Mga halimbawa ng sugar-heavy kung araw-araw:

• softdrinks,
• powdered juice,
• cake at mga pastry,
• tinapay na punong-puno ng palaman,
• leche flan, halaya, etc.

Kuwento:

Si Lola Mercy, may diabetes na. Iniiwasan na raw niya ang kanin,
pero araw-araw:

• may tinapay na matamis sa umaga,
• may cake o biskwit sa hapon,
• may softdrinks tuwing hapunan.

Pagdaan ng panahon:

• hindi na maganda kontrol ng sugar,
• tumaas ang creatinine,
• at sinabi ng nephrologist na apektado na ang kidneys dahil sa diabetes.

Mas maingat na gawin:

• Bantayan hindi lang ang kanin, kundi lahat ng uri ng matamis.
• Bawasan ang:
  • softdrinks,
  • desserts,
  • matatamis na tinapay at biskwit.
• Piliin ang tamang prutas sa tamang dami, lalo na kung may diabetes.

6. Sobrasobrang Gatas, Yogurt, Nuts, at Ibang Mataas sa Phosphorus at Potassium (Kung May CKD na)

Paalala: Importante ito lalo na sa may diagnosed na chronic kidney disease.

May mga pagkain na:

• maganda sa bata,
• maganda sa healthy na tao,
• pero kailangang kontrolado sa may mahinang kidney.

Kasama na dito ang sobrang:

• gatas,
• yogurt, keso,
• mani at ilang buto (nuts & seeds),
• ilang processed na “fortified” na pagkain na may mataas na phosphorus.

Bakit may kinalaman sa creatinine at kidney health?

• Ang mahihinang bato ay hirap nang balansehin ang:
  • phosphorus,
  • potassium,
  • at iba pang electrolytes sa dugo.
• Kapag sobra ang mga ito, pwedeng maapektuhan ang:
  • puso,
  • buto,
  • at kalamnan.
• Kaya sa maraming pasyenteng may CKD, pinapayuhan sila tungkol sa “renal diet” — kasama na ang paglimit sa ilang gatas at dairy, depende sa stage.

Kuwento:

Si Tito Manny (64), nang sabihin ng doktor na dapat ay mag-healthy living,
araw-araw:

• 2–3 basong gatas,
• maraming mani sa meryenda,
• plus yogurt sa gabi.

Healthy sa unang tingin, pero hindi pala alam ni Tito Manny na may CKD stage 3 na siya.
Nung bumalik sa nephrologist, kailangan nang ayusin ang phosphorus at potassium sa diet niya.

Mas maingat na gawin:

• Kung mataas na ang creatinine at may CKD ka na, huwag basta-basta magdadagdag ng “healthy” food na sobra-sobra (lalo na dairy at nuts) nang walang payo ng doktor o dietitian.
• May tamang dami lang na babagay sa kondisyon ng kidneys mo.

7. Sobrang Alat sa Sawsawan at Sabaw: Patis, Toyo, Bagoong, Maalat na Sabaw Araw-araw

Minsan, hindi lang ulam, kundi sawsawan at sabaw ang sumisira sa kidneys.

• patis,
• toyo,
• bagoong,
• maaalat na sabaw ng nilaga, mami, pares, instant soup, etc.

Bakit napakabigat para sa kidneys kung araw-araw?

• Sobrang sodium =
  • laging mataas na BP,
  • manas,
  • sobrang fluid sa katawan.
• Ang high blood pressure ang isa sa mga pangunahing sumisira sa kidney function —
  kaya tumataas ang creatinine sa paglipas ng panahon.

Kuwento:

Si Mang Lando, kahit anong ulam, may kasamang patis o toyo sa gilid.
Hindi nag-aasin sa lutuan, pero:

• bawat subo sumasawsaw,
• inuubos ang sabaw ng sinigang, bulalo, at noodles,
• mahilig sa bagoong sa mangga at iba pang ulam.

Sa check-up:

• mataas ang BP,
• tumataas na ang creatinine,
• pinayuhan siya na bawasan nang seryoso ang alat sa pagkain at sawsawan.

Mas maingat na gawin:

• “Tikim, huwag lubog” pagdating sa sawsawan.
• Huwag inumin o ubusin ang natirang sabaw, lalo na kung instant o sobrang alat.
• Gumamit ng:
  • bawang, sibuyas, luya, paminta,
  • kalamansi, dahon-dahon,
    para mas um-OK ang lasa kahit bawas asin.

Paano Matutulungan ang Kidney at Creatinine sa Pamamagitan ng Pagkain?

Hindi kayang gamutin ng pagkain lang ang mahinang bato, pero malaking tulong ang:

• pag-iwas sa sobrang:
  • alat,
  • processed,
  • sobrang karne,
  • sobrang tamis.
• pagpili ng:
  • lutong-bahay na kontrolado ang sangkap,
  • mas maraming gulay (maliban sa binabawalan ng doktor kung malala ang CKD),
  • tamang dami ng protina ayon sa payo ng doktor.

At higit sa lahat:

• Regular na check-up
• Pagsunod sa maintenance medicines
• Pag-iwas sa sariling diskarteng pag-inom ng pain relievers at supplements nang hindi kinokonsulta ang doktor (dahil may mga gamot at herbal na puwedeng makasama sa kidneys).

Sa madaling salita:

Kung may mataas o tumataas na creatinine, hindi pwedeng:

• araw-araw ang de-lata,
• araw-araw ang processed meat,
• araw-araw ang sobrang karne at sawsawan,
• araw-araw ang softdrinks, chichirya, at matatamis.

Ang bato natin ay hindi makina na kayang palitan.
Ingat sa kinakain = dagdag taon ng mas maayos na kidney function.

---

Kung kapaki-pakinabang sa’yo ang blog post na ito…

Ibahagi mo ito sa iyong pamilya at mga kaibigan, lalo na sa mga kapwa senior na may iniindang problema sa creatinine at kidneys.
Baka ang simpleng pag-share mo ngayon ang makatulong para maging mas maingat sila sa pagkain at mas maalagaan ang bato nila sa araw-araw. 💚🧂🥣