EPISODE 1 – “ANONG ORAS NA, ANAK?”
Mainit ang hapon sa maliit nilang bahay. Mahina ang ikot ng electric fan, at ang sinag ng araw ay tumatagos sa jalousie na parang guhit-guhit na alaala sa dingding. Sa mesa, nakabukas ang isang dilaw na notebook, may mga papel na nakaipit, at sa gilid ay ang lumang orasan na paborito ng matandang si Nanay Lilia.
“Anak,” mahina niyang tawag, hawak ang orasan na parang mahalagang bagay, “anong oras na?”
Si Marco, pagod galing trabaho at may iniisip pang bills, napasinghap. “Ma… alas-tres na.”
Tahimik sandali. Akala niya tapos na. Pero ilang minuto lang—
“Anak… anong oras na ulit?” tanong ni Nanay Lilia, nakatingin sa kanya nang parang nalilito.
Napahawak si Marco sa noo. “Ma, sinabi ko na. Alas-tres.”
Uminit ang boses niya kahit ayaw niya. Kasi sa araw-araw na habulan ng oras—trabaho, utang, responsibilidad—parang bawat tanong ay dagdag na bigat.
Pero para kay Nanay Lilia, ang oras ay hindi lang numero. Parang hinahanap niya ang isang bagay na hindi niya maabot.
“Ah… alas-tres,” bulong niya, tapos ngumiti nang maliit. “Sige, anak.”
Ilang sandali, narinig ulit ni Marco ang boses ng ina.
“Anak… anong oras na?” mas mahina ngayon, parang takot magkamali.
Doon sumabog ang pasensya ni Marco.
“MA! ILANG BESES NA?!” sigaw niya, nakatayo, kamay nakataas. “NANDYAN YUNG ORASAN! TINGNAN MO! PAULIT-ULIT NA LANG!”
Nanlaki ang mata ni Nanay Lilia. Para siyang batang napagalitan. Dahan-dahan niyang ibinaba ang orasan sa mesa, nanginginig ang kamay.
“Pasensya na…” bulong niya. “Hindi ko lang… maalala.”
Biglang may sumikip sa dibdib ni Marco, pero nilunok niya. “Ma, pagod ako,” sabi niya, mas mababa na, pero may inis pa rin. “Please lang.”
Tumango si Nanay Lilia. “Oo, anak. Oo.”
At doon, tumahimik ang bahay. Yung katahimikan na masakit. Yung katahimikan na may iniipong luha sa sulok.
Pumasok si Marco sa kwarto, huminga nang malalim. “Bakit ba ang hirap?” bulong niya sa sarili. “Bakit ganito na si Ma?”
Paglabas niya ulit, nakita niyang si Nanay Lilia ay nakaupo pa rin sa mesa, hawak ang lumang notebook na dilaw—yung matagal nang nakatago sa cabinet. Binubuklat niya, pero parang hindi niya maintindihan ang sulat.
“Ma, ano ‘yan?” tanong ni Marco, medyo nagulat.
“Wala,” sagot ng ina, mabilis isinara. “Luma na ‘yan. Wag mo na pansinin.”
Pero habang nag-aayos si Marco ng gamit sa mesa, nahulog ang notebook. Bumukas sa gitna. At doon, nakita niya ang unang pahina:
“DIARY NI LILIA – PARA KAY MARCO.”
Napahinto si Marco. Parang may humila sa puso niya.
Kinuha niya ang notebook, dahan-dahan, parang hawak niya ang isang bagay na matagal nang nakalimutan. Sa bawat pahina, may petsa. May sulat-kamay. May pangarap.
At sa isang linya, tumagos sa kanya ang salita:
“Kung dumating ang araw na makalimutan ko ang oras, sana maalala ng anak ko… na hindi ko siya kinalimutan kahit kailan.”
Doon, unti-unting namuo ang luha ni Marco—pero hindi pa siya umiiyak.
Hindi pa niya alam na ang bawat pahina ng diary ay magiging salamin ng sakripisyo ng ina… at magiging parusa ng konsensya niya.
Sa susunod na episode, mababasa niya ang unang pangarap ni Nanay Lilia para sa kanya—at ang isang sikreto kung bakit sobrang mahalaga sa ina ang tanong na “Anong oras na?”
EPISODE 2 – ANG ORAS NA BINILI NG SAKRIPISYO
Umupo si Marco sa mesa, hawak ang diary na parang may bigat na hindi papel. Si Nanay Lilia, nakatingin lang sa kanya—may takot, may hiya, at may pag-asang baka ibalik niya ang notebook at magtapos na ang usapan.
Pero si Marco, hindi na makagalaw. Binasa niya ang unang entry.
“1999. Katorse anyos pa lang si Marco. Nagtitinda ako ng kakanin sa kanto. Gusto ko siyang matapos sa pag-aaral kahit maghapon akong nakatayo. Pangarap ko: makita siyang nakasuot ng toga.”
Suminghot si Marco. Naalala niya ang amoy ng suman sa umaga, ang plastic na balot ng kakanin sa bag ni Nanay, at ang kamay nitong laging amoy asukal. Noon, akala niya normal lang. Ngayon, iba na ang lasa ng alaala—may kasamang guilt.
Binaliktad niya ang pahina.
“2003. Naputol ang tsinelas ko, pero bumili ako ng sapatos para kay Marco. May exam siya. Ayokong mapahiya siya.”
Napakagat si Marco sa labi. Biglang sumakit ang dibdib niya. Naalala niya—oo, may sapatos siya noon. Brand new. Pinagyabang pa niya sa kaklase. Hindi niya alam na naputol pala ang tsinelas ng ina niya para lang makabili.
“Ma…” mahina niyang tawag, pero hindi siya makatingin.
“Wag mo na basahin,” pakiusap ni Nanay Lilia. “Nakakahiya.”
“Bakit nakakahiya?” tanong ni Marco, nanginginig. “Ma, ‘to yung dapat kong malaman.”
Tumango si Nanay Lilia, pero umiwas ng tingin. “Basta… luma na ‘yan.”
Nagpatuloy si Marco. Sa mga sumunod na pahina, paulit-ulit ang tema: pangarap para sa anak, sakripisyo ng ina, at panalangin.
Hanggang sa isang entry na tumama nang malakas.
“2010. Nabalitaan ko na nag-overtime siya palagi. Siguro pagod. Sana hindi niya maramdaman na mag-isa siya. Kahit anong mangyari, nandito ako.”
Napailing si Marco. Siya pala yung napapagod noon, pero Nanay Lilia pala ang nagtataguyod sa likod. Siya yung nauuna magising para magluto, siya yung huling natutulog matapos magdasal.
Biglang narinig niya ang boses ng ina, mahina: “Anak…”
Napatingin si Marco. “Ma?”
“Anong oras na?” tanong ulit ni Nanay Lilia, nakakunot ang noo. “Parang… may hinihintay ako.”
Doon napansin ni Marco—hindi lang ito simpleng pagkalimot. Para bang may alarm sa puso ng ina na paulit-ulit na tumutunog.
“Ma, bakit mo lagi tinatanong?” tanong niya, mas mahinahon ngayon.
Napaisip si Nanay Lilia. “Ewan,” sagot niya. “Basta… kapag alam ko ang oras… parang hindi ako nawawala.”
Lumunok si Marco. “Hindi ka nawawala, Ma. Nandito ka.”
Pero umiling ang ina. “Minsan… pakiramdam ko… nawawala na ako sa sarili ko.”
At sa sandaling iyon, narealize ni Marco: ang galit niya kanina, parang sinigawan niya ang isang taong unti-unting nilalamon ng dilim.
Nagpatuloy siya sa pagbabasa, hanggang sa makita niya ang pahinang may nakadikit na lumang resibo at maliit na litrato nila—siya, batang-bata, nakangiti; si Nanay, payat, pero masayang-masaya.
Sa ilalim ng litrato, may nakasulat:
“Ang oras, anak, parang buhay. Kapag naubos, hindi na maibabalik. Kaya sinusulat ko rito lahat, para kung makalimot man ako… maalala mo.”
Doon na bumagsak ang luha ni Marco. Tahimik lang, pero tuloy-tuloy.
At sa susunod na episode, malalaman niya ang pinakamalaking dahilan kung bakit hinahabol ni Nanay Lilia ang oras—isang takdang oras na matagal na niyang tinatago, isang pangakong isinulat niya para sa anak, at isang paalam na hindi pa sinasabi nang malakas.
EPISODE 3 – ANG TINATAGONG TAKDANG ORAS
Gabi na, pero hindi pa rin makatulog si Marco. Nasa mesa pa rin siya, nakabukas ang diary, habang si Nanay Lilia ay nakahiga na sa kwarto, nakatalukbong, parang gustong itago ang hiya at sakit.
Tahimik ang bahay, pero maingay ang dibdib ni Marco.
Binasa niya ang mga huling entry—mas nanginginig ang sulat-kamay, mas malabo ang tinta. Parang habang lumilipas ang panahon, unti-unting nahihirapan si Nanay Lilia magsulat. At sa bawat pahina, mas ramdam niya ang takot ng ina sa pagkalimot.
Hanggang sa isang entry na may naka-underline na salita: “ORAS.”
“2022. May doktor na nagsabi. May mga araw na mawawala ang alaala ko. Natatakot ako. Pero mas natatakot ako na mawala ako sa puso ni Marco. Kaya naglalagay ako ng oras sa lahat.”
Napahawak si Marco sa bibig. “Doktor…” bulong niya. “Ma, may sakit ka na pala?”
Binaliktad niya ang pahina. May nakadikit na maliit na papel—parang appointment slip.
“Follow-up: Memory clinic.”
Nanginginig ang kamay ni Marco. Biglang nag-flash sa isip niya ang mga simpleng bagay na hindi niya binigyan ng halaga: yung paulit-ulit na tanong ng ina, yung pagkalito nito sa mga gamit, yung biglang pagtitig nito sa pader na parang naghahanap ng pangalan.
At sa gitna ng diary, may isang pahina na tila mas mahalaga kaysa lahat. Naka-box ang sulat, parang liham.
“PARA KAY MARCO – KAPAG DUMATING ANG ARAW NA MAGALIT KA.”
Hindi na niya napigilan. Binasa niya.
“Anak, kung napapagod ka na sa akin, pasensya. Alam kong mahirap ang paulit-ulit. Pero gusto kong malaman mo: dati, ikaw ang paulit-ulit. Paulit-ulit kang umiiyak sa gabi, paulit-ulit kang humihingi ng tubig, paulit-ulit kang nagtatanong kung anong oras na para sa gatas mo. At sa bawat ‘ulit,’ hindi ako napagod, kasi mahal kita.”
Nabasag ang dibdib ni Marco. Umiiyak na siya ngayon, hindi na tahimik. Parang ang luha niya ay pagbabayad sa lahat ng sigaw niya kanina.
Binasa niya pa:
“Kaya ko tinatanong ang oras, anak… kasi may hinihintay akong oras na siguradong matatandaan ko. Yung oras na uuwi ka, uupo ka sa tabi ko, at sasabihin mong okay lang kahit makalimot ako.”
Huminga si Marco nang putol-putol. “Ma…”
Biglang tumunog ang lumang orasan sa mesa—mahina pero klaro. Parang paalala.
Lumabas siya papunta sa kwarto ng ina. Dahan-dahan niyang binuksan ang pinto. Nakatihaya si Nanay Lilia, gising pala, nakatingin sa kisame.
“Ma,” mahina niyang tawag.
Lumingon ang ina. “Marco?”
“Opo,” sagot niya, luha sa pisngi. “Ma… sorry. Kanina… sinigawan kita.”
Tumitig si Nanay Lilia, parang nag-iisip. “Sinigawan?” tanong niya, nalilito. “Bakit mo ako sisigawan?”
Doon mas lalong sumakit si Marco. Kasi hindi na maalala ng ina ang sakit na ginawa niya—pero siya, dala-dala na niya habang buhay.
Umupo siya sa tabi ng kama. Hinawakan niya ang kamay ng ina. “Ma… anong oras na?” tanong niya, pabalik, habang umiiyak.
Napangiti si Nanay Lilia, maliit. “Hindi ko alam,” sagot niya. “Ikaw ang magsabi.”
Tumingin si Marco sa wall clock. “Ma… alas-diyes na.”
“Ah… alas-diyes,” bulong ni Nanay Lilia, parang panatag. “Salamat, anak.”
Pinisil niya ang kamay ni Marco. “Anak… basta wag mo akong iwan, ha?”
Napayuko si Marco. “Hindi kita iiwan, Ma. Pangako.”
Pero sa loob ng diary, may isang huling pahina na hindi pa niya nababasa—isang pahinang may petsa at oras… at isang mensahe na magpapabago sa lahat.
At sa susunod na episode, mabubuksan ni Marco ang pahinang iyon—at matutuklasan niya ang totoong “takdang oras” na hinihintay ng ina: hindi para sa sarili, kundi para sa anak.
EPISODE 4 – ANG HULING LISTAHAN NG PANGARAP
Kinabukasan, maagang nagising si Marco. Hindi na siya dumiretso sa cellphone o kape. Dumiretso siya sa mesa at binuksan muli ang diary. Parang natatakot siyang matapos ang lahat nang hindi niya nababasa ang buong puso ng ina niya.
Sa huling bahagi, may mga pahinang parang “listahan”—may check box, may petsa, may oras. Para bang gumawa si Nanay Lilia ng sariling schedule ng pag-ibig.
“6:00 AM – Ipagdasal si Marco.”
“7:00 AM – Magluto ng almusal.”
“12:00 NN – Tanungin kung kumain na siya.”
“6:00 PM – Maghintay sa pag-uwi niya.”
At sa tabi ng bawat oras, may maikling pangarap:
“Sana maging mabuting tao siya.”
“Sana hindi siya magutom.”
“Sana hindi siya mag-isa.”
Napahawak si Marco sa dibdib. “Ma… bawat oras ng buhay mo, ako,” bulong niya.
Binaliktad niya ang pinakahuling pahina. Doon, may malaking sulat:
“KAPAG HINDI KO NA MAALALA ANG ORAS.”
At sa ilalim, isang huling entry, nanginginig ang tinta, parang isinulat sa araw na mahina na ang kamay:
“2025. Minsan, nawawala na sa akin ang mga araw. Pero ang gusto kong hindi mawala: alam ni Marco na mahal ko siya. Kung dumating ang araw na tanungin ko siya nang paulit-ulit, sana hindi siya magalit. Sana maalala niya… na noong bata siya, ako ang nagbabantay ng oras para sa kanya.”
Sa dulo ng entry, may nakasulat na oras:
“8:15 PM – ORAS NG PAG-UWI NI MARCO.”
Napakunot-noo si Marco. “8:15?” bulong niya. “Bakit eksaktong oras?”
Naalala niya: halos gabi-gabi, 8:15 nga siya umuuwi. Hindi dahil gusto—kundi dahil overtime, commute, pagod. Pero si Nanay, kabisado. Sinusulat.
Biglang may kumirot sa dibdib niya: habang siya, iniisip na “nakakainis” ang tanong ng ina, ang ina pala sinusukat ang oras para siguraduhing ligtas siyang nakauwi.
Lumabas si Marco sa kwarto at nakita si Nanay Lilia sa mesa, hawak na naman ang orasan.
“Anak,” sabi niya, “anong oras na?”
Dahan-dahan lumapit si Marco. Hindi na siya napasinghap. Hindi na siya nainis. Umupo siya sa tapat ng ina at ngumiti kahit may luha.
“Ma,” sabi niya, “alas-nueve na.”
“Ah… alas-nueve,” bulong ni Nanay Lilia. “Sige.”
Tapos tumingin siya kay Marco, parang may biglang linaw sa mata. “Marco… kumain ka na ba?”
Napangiti si Marco, nanginginig. “Opo, Ma.”
Tumango si Nanay Lilia. “Buti,” sabi niya. “Gusto ko… palagi kang busog.”
Biglang nag-ring ang phone ni Marco—trabaho. May emergency. Kailangan daw siya pumasok, may urgent report.
Saglit siyang napatingin sa screen. Dati, automatic “Oo.” Dati, iiwan niya si Nanay para sa deadline. Pero ngayon, tinitigan niya ang ina—matanda, maliit, hawak ang orasan na parang sandata laban sa pagkalimot.
Huminga siya at sinagot ang tawag. “Sir… pasensya po. Hindi po muna ako makakapasok. May kailangan po akong asikasuhin.”
Pagkababa niya, tumulo ang luha niya. Kasi ngayon niya lang pinili ang oras para sa ina.
At sa gabing iyon, habang nakaupo silang dalawa, binuksan ni Marco ang lumang notebook at nagsimulang magsulat—hindi na diary ni Nanay, kundi diary niya para kay Nanay.
Pero hindi niya alam… may isang pangyayari sa gabi ring iyon na magpapaigting sa emosyon: si Nanay Lilia, biglang mawawala sa ulirat—at sa oras na hinahabol niya, si Marco ang mauunang magtanong:
“Ma… anong oras na? Gising ka pa, Ma?”
At sa susunod na episode, doon niya mararamdaman ang pinakamalupit na aral: kapag ang oras na binabalewala mo noon… nauubos pala nang hindi mo namamalayan.
EPISODE 5 – ANG ORAS NA HINDI NA MAIBABALIK
Gabi na. Tahimik ang bahay. Ang electric fan, umuugong lang. Sa mesa, nakalatag ang diary ni Nanay Lilia at ang bagong notebook ni Marco—may unang linya pa lang:
“DIARY NI MARCO – PARA KAY NANAY.”
Magkatabi sila. Si Nanay Lilia, nakangiting maliit habang hawak ang lumang orasan. Si Marco, hawak ang kamay ng ina, parang takot bitawan.
“Anak,” tanong ni Nanay Lilia, “anong oras na?”
Ngumiti si Marco. “Ma, alas-otso kinse na.”
Biglang napalingon si Nanay Lilia, parang may narinig siyang pamilyar. “Ay… 8:15,” bulong niya. “Uuwi na si Marco…”
“Ma,” sabi ni Marco, nangingilid ang luha, “nandito na po ako. Umuwi na.”
Tumitig si Nanay Lilia sa kanya. Parang may sandaling luminaw ang mata. “Talaga?” tanong niya, halos pabulong. “Umuwi ka na?”
“Opo,” sagot ni Marco. “At hindi na ako aalis.”
Ngumiti si Nanay Lilia, pero bigla siyang napahawak sa dibdib. “Ay…” mahina niyang ungol.
“Ma?” nag-alala si Marco. “Ma, okay ka lang?”
Hindi sumagot ang ina. Dahan-dahang bumaba ang ulo nito, parang inaantok. Bumagsak ang orasan sa mesa—tok!—at tumigil ang tik-tak.
“MA!” sigaw ni Marco, nanginginig. Tinayo niya ang ina, pero malambot na ang katawan. “Ma, gising!”
Kinuha niya ang phone, nanginginig ang daliri, tumawag ng ambulansya. Habang naghihintay, niyakap niya si Nanay Lilia, umiiyak.
“Ma… sorry,” paulit-ulit niyang bulong. “Sorry sa lahat ng sigaw. Sorry sa lahat ng inis. Ma, please…”
Dumating ang barangay nurse, sumunod ang ambulansya. Sa loob ng sasakyan, hawak ni Marco ang kamay ng ina, nanginginig habang tinitingnan ang monitor.
“Ma… anong oras na?” pabulong niyang tanong, parang bata. “Ma, gising ka… anong oras na?”
Hindi sumasagot si Nanay Lilia. Pero sa mukha niya, may kapayapaan—parang natapos na ang paghihintay.
Sa ospital, sinabi ng doktor ang salitang ayaw marinig ni Marco: stroke. Kailangan ng oras. Kailangan ng mabilis na aksyon. Pero kahit anong bilis, may mga bagay na hindi mo na mahabol.
Lumabas si Marco sa hallway, bitbit ang diary. Binuksan niya ang huling pahina na may nakasulat:
“Kapag dumating ang araw na hindi ko na masabi ang oras… sana hawakan niya kamay ko. Yun lang. Yun lang ang pangarap ko.”
Doon siya bumagsak sa sahig. Hagulgol. Hindi na niya kaya. Ang oras na binabalewala niya noon, ngayon niya hinahabol—pero tumatakbo na palayo.
Pagbalik niya sa kwarto, mahina na si Nanay Lilia. Nakapikit, pero humihinga pa. Lumapit si Marco, hinawak ang kamay niya.
“Ma,” bulong niya, “andito na ako. Hawak ko na kamay mo.”
Dahan-dahang gumalaw ang daliri ni Nanay Lilia. Parang sagot.
Niyakap ni Marco ang kamay na iyon sa pisngi niya. “Ma… salamat,” iyak niya. “Lahat ng pangarap mo, natupad mo. Ako… ako yung hindi tumupad noon.”
At sa huling sandali, bahagyang bumuka ang mata ni Nanay Lilia. Mahina ang boses, halos hangin:
“Anak… anong oras na?”
Natawa si Marco sa luha—yung tawang masakit pero puno ng pagmamahal. “Ma… oras na po… para magpahinga kayo.”
Ngumiti si Nanay Lilia. At unti-unting tumahimik ang dibdib niya.
MORAL LESSON
Ang pasensya ay pagmamahal na may oras. Kapag paulit-ulit ang tanong ng matanda, hindi iyon pang-iinis—madalas, ito ay takot na maligaw sa sariling isip. Huwag mong hintaying maging huli ang lahat bago mo ipakita ang lambing. Dahil ang oras, kapag lumipas, hindi na mababalik. At ang pinakamahalagang “anong oras na?” ay hindi yung nasa orasan—kundi kung kailan mo piniling mahalin ang taong nag-alay ng buong oras ng buhay niya para sa’yo.
