Ako si Ramon, limampu’t dalawang taong gulang. Matagal na akong sanay magpigil ng luha. Sanay akong lunukin ang pagod, itago ang takot, at magkunwaring kaya ko pa—kahit araw-araw akong nilalamon ng kahihiyan at panghihinayang.
Noong araw na ’yon, galing ako sa munisipyo. May dala akong folder na puno ng papeles—requirements para sa aplikasyon ko sa trabaho. Sabi nila may opening daw sa isang bodega. Kahit hindi na ako bata, kakayanin ko. Kailangan ko. Para sa pamilya.
Habang naglalakad ako sa palengke, bumungad sa’kin ang init ng araw, ingay ng mga jeep, sigawan ng mga tinderang nag-aalok ng gulay. Sa gilid ng kalsada, may mga batang naglalaro, may mga taong nagmamadali, may mga tindero ng prutas na paulit-ulit sumisigaw ng presyo.
At doon, sa may tapat ng mga nakahilera na payong at tindahan, may isang babae.
Madungis ang damit. Gusot ang buhok. May bahid ng alikabok ang braso at pantalon. Nakapulupot sa dibdib niya ang isang sanggol—maputla, tahimik, parang sanay na sa gutom. Sa isang kamay, may hawak siyang maliit na basong plastik, nakaunat sa mga dumadaan.
“Pang-gatas lang po…” mahina niyang sabi sa isang ale.
Huminto ang mundo ko.
Dahil kilala ko ang babae.
Anak ko siya.
Si Lara.
Parang biglang may sumuntok sa sikmura ko. Hindi ako makagalaw. Hindi ako makahinga. Ang mga tao sa paligid, tuloy-tuloy sa paglalakad, parang walang nangyayari. Pero ako, nakatayo lang—nakatitig—habang unti-unting bumigat ang dibdib ko.
Hindi ko matanggap.
Si Lara, anak kong minsang masayahin, dating palangiti, dating umaasang makapagtapos, ngayon… nasa kalsada. Namamalimos. Bitbit ang anak niya.
Apo ko.
Gusto kong sumigaw. Gusto kong tumakbo palayo. Gusto kong magkunwaring hindi ko siya nakita. Pero hindi ko kaya. Sapagkat sa bawat hininga niya, sa bawat pag-angat niya ng baso, para akong pinapatay nang dahan-dahan.
Lumapit ako, nanginginig ang tuhod.
“Lara…” halos pabulong kong tawag.
Napalingon siya. Sa unang tingin, parang hindi niya ako nakilala. Tapos biglang nanlaki ang mata niya. Kita ko ang gulat, tapos—mas malalim—yung hiya. Yung hiya na hindi mo mabubura kahit magpaliwanag ka pa.
“Tay…” lumabas sa bibig niya, nanginginig.
Napatigil siya sa pag-unat ng baso. Parang gusto niyang itago ang sarili niya. Parang gusto niyang maglaho. Pero hawak niya ang sanggol—at wala siyang mapagtataguan.
“Anong ginagawa mo dito?” tanong ko, pero hindi galit ang boses ko. Basag. Mahina. Parang ako ang nanlilimos ng sagot.
Tumango siya nang konti, pilit na nilulunok ang luha. “Tay… wag ka na magtanong,” sabi niya, pero nanginginig ang labi.
“Huwag magtanong?” ulit ko. “Anak… bakit—”
Hindi ko natapos, dahil bigla siyang nagsalita nang mas malinaw, mas direkta—at doon ako tuluyang nanghina.
“Tay… wala na po kasing kakainin si Lola sa bahay.”
Parang may humila sa puso ko.
“Lola?” napabulong ako.
Tumango siya, at sa pag-angat ng baba niya, nakita ko ang bakas ng puyat sa mata. Yung matang ilang araw nang walang tulog. Yung matang ilang araw nang lumalaban pero nauubos na.
“Dalawang araw na po siyang hindi nakakakain nang maayos,” sabi ni Lara. “Yung gamot niya… naubos na rin. Hindi ko na alam kung saan ako kukuha.”
Gusto kong magsalita. Gusto kong sabihin na hindi totoo. Gusto kong sabihing nandito ako, ako ang ama, ako ang dapat gumagawa ng paraan. Pero walang lumabas na salita. Tanging hinga lang na mabigat, at luha na pilit kong pinipigil.
Dahil si “Lola” na sinasabi niya…
Ay ang nanay ko.
Ang lola niya.
Na iniwan ko sa bahay noong umaga, nakahiga, inuubo, sinasabing “okay lang ako,” habang ako naman, busy sa papeles, busy sa pride, busy sa paghabol ng trabaho—samantalang sa loob ng bahay, may gutom na pala.
At ang anak ko, sa halip na humingi sa’kin…
Sa kalsada humingi.
“Bakit hindi mo sinabi sa’kin?” tanong ko, nanginginig na ang boses.
Napatingin siya sa’kin—tumatagas ang luha, pero pinipilit pa ring ngumiti, yung ngiting mas masakit kaysa iyak.
“Sinabi ko po, Tay,” mahinahon niyang sagot. “Ilang beses. Pero lagi mong sagot, ‘sandali’… ‘mamaya’… ‘maghahanap pa ako.’”
Parang sinampal ako ng katotohanan.
Naalala ko lahat ng pagkakataong sinabi ko sa kanya, “Wala akong pera.” Naalala ko yung mga gabing wala akong uwi, kasi nahihiya akong umuwi nang walang dala. Naalala ko yung mga araw na pinili kong manahimik kaysa aminin na nahihirapan ako.
At sa katahimikan ko, sila pala ang nauubos.
“Akala ko po kasi…” dugtong ni Lara, “mas mahihirapan ka kung malalaman mong pati gatas ni baby, wala na. Kaya ako na lang po.”
Tumingin siya sa sanggol na mahimbing ang tulog, nakasandal sa dibdib niya. Hinaplos niya ang likod nito, parang pinapakalma, kahit siya mismo ang nanginginig.
“Kanina po,” sabi niya, halos pabulong, “may dumaan na ale… binigyan kami ng biskwit. Hinati ko, Tay. Kalahati kay baby, kalahati kay Lola. Ako… tubig na lang.”
Doon ko naramdaman yung tuhod ko na parang bibigay. Napakapit ako sa gilid ng kariton ng gulay para hindi ako bumagsak.
Anak ko.
Nagpapalipas ng gutom.
Para sa anak niya.
Para sa lola niya.
Habang ako… ako ang ama. Ako ang dapat sumalo. Pero ako yung nauna pang mapagod sa hiya kaysa sa responsibilidad.
“Anak…” lumabas sa bibig ko na basag. “Sorry…”
Umiling siya, mabilis, parang ayaw niya akong makita na nasasaktan. “Tay, hindi po ako galit,” sabi niya. “Napagod lang po ako.”
Napatingin ako sa baso niyang plastik. Ilang barya lang ang laman. Ilang piso, ilang sentimo, parang buhay naming pira-piraso.
Dinukot ko ang bulsa ko. May pera ako—kaunti lang, pamasahe ko sana pauwi. Pero biglang naging maliit na bagay iyon kumpara sa bigat ng nakita ko.
Inilagay ko lahat sa baso niya. Lahat.
Pero alam kong hindi sapat ang pera.
Ang kailangan nilang ibalik…
Ay ako.
Ang presensya ko. Ang pagiging ama. Ang pagiging sandalan.
Hinawakan ko ang braso ni Lara, marahan. “Uuwi tayo,” sabi ko. “Ngayon din.”
Natigilan siya. Parang hindi naniniwala.
“Tay—”
“Ako ang may kasalanan,” mabilis kong putol. “Ako ang dapat humingi ng tawad sa’yo. Sa nanay ko. Sa apo ko.”
Lumunok siya, at sa unang pagkakataon, hindi niya pinigilan ang iyak. Yumuko siya, parang batang napagod sa kakapigil.
“Tay…” mahinang sabi niya. “Akala ko po… hindi mo na kami kaya.”
Doon ako tuluyang umiyak.
Hindi yung iyak na pa-victim. Kundi yung iyak ng taong natauhan—na ang pagiging ama pala, hindi nasusukat sa lakas ng boses o dami ng pangako. Nasusukat ito sa pagdating mo kapag kailangan ka nila—kahit wala kang pera, kahit wala kang trabaho, basta nandyan ka.
Pinunasan ko ang luha niya gamit ang dulo ng panyo ko. “Kaya ko,” sabi ko. “Kahit mahirap. Kahit matagal. Basta hindi na kayo mag-isa.”
Naglakad kami pauwi. Siya, karga ang sanggol. Ako, bitbit ang mga papeles—pero mas mabigat ang dala ko: ang konsensya.
Pagbukas namin ng pintuan, nakita ko ang nanay ko sa higaan, payat, nangingitim ang mata sa ubo. Nang makita niya si Lara, ngumiti siya nang mahina—pero nang makita niya ako, parang gusto niyang magsalita.
Nauna na akong lumuhod sa tabi niya.
“Nay… patawad,” sabi ko.
At sa labas ng bahay, sa ingay ng mundo, doon ko natutunan ang pinakamabigat na aral:
Minsan, ang pinaka-masakit na tagpo sa buhay, hindi yung mawalan ka ng pera…
Kundi yung makita mong ang anak mo, namamalimos sa kalsada—
hindi dahil tamad siya,
kundi dahil ikaw mismo ang nauna nang nanghina sa responsibilidad.
Kaya bago tayo magpalamon sa pride, bago tayo magpanggap na “kaya pa,” tingnan natin ang mga taong mahal natin. Baka tahimik na silang nauubos, habang tayo, tahimik na rin pala nating inuubos ang tiwala nila.
At hindi ko na hihintayin pang muli kong makita si Lara sa kalsada…
bago ako maging ama ulit sa loob ng bahay.
TRENDING STORY FOR YOU
