Masakit ang tiyan? Bago ka kabahan at mag-isip ng kung anu-ano, huminga ka muna nang malalim.
Isang gabi, si Lola Inday, 69, ay napapahawak sa tiyan habang nakaupo sa papag.
“Ay, ang sikip ng tiyan ko… ang bigat… ang kabag,”
mahina niyang sabi.
Galing siya sa handaan sa kapitbahay:
- kumain ng pansit,
- inihaw na karne,
- malamig na softdrinks,
- tapos umuwi ng busog na busog.
Pagdating sa bahay, humiga agad.
Pagkalipas ng ilang oras, sumakit ang tiyan niya. Hindi naman sobrang kirot na parang emergency, pero:
- kabag,
- utot na ayaw lumabas,
- pakiramdam niya “busog na busog kahit wala nang kinakain.”
Hindi niya alam kung iinom ba ng kung anong gamot o magtiis na lang.
Napansin siya ng kapitbahay na si Aling Siony, na matagal nang kilala sa barangay na mahilig mag-alaga ng mga halamang-gamot.
“’Nay, bakit parang namimilipit kayo?” tanong ni Aling Siony.
“Sumakit lang tiyan ko, siguro kabag…” sagot ni Lola Inday.
Ngumiti si Aling Siony.
Pumasok saglit sa bakuran, pumitas ng ilang maliliit na dahon, dinikdik, hinalo sa maligamgam na tubig, at pinainom kay Lola.
Hindi man “magic”, pero pagkalipas ng ilang minuto:
- unti-unting gumaan ang pakiramdam ni Lola,
- may lumabas na hangin,
- at hindi na kasing bigat ang tiyan.
“Ano bang dahon ’yon, Siony?” tanong ni Lola.
“’Yan ang isa sa paborito kong dahon kapag kabag at hindi komportableng tiyan,” sagot ng kapitbahay.
Paalala Bago Lahat: Hindi Lahat ng Sakit ng Tiyan ay Para sa “Dahon” Lang
Bago tayo magkuwentuhan tungkol sa mga dahon, mahalagang tandaan ito:
May sakit ng tiyan na pwede sa banayad na home remedy, pero may sakit ng tiyan na dapat diretsong doktor o ospital.
Kung may alinman sa mga ito, HUWAG magtiwala sa dahon lang:
- Matinding sakit ng tiyan na hindi nawawala,
- May lagnat na mataas,
- May dugo sa dumi o suka,
- Pananakit sa kanang itaas ng tiyan na may paninilaw,
- Matigas na tiyan at hindi masahing mabuti,
- Nahihilo, namumutla, pinapawisan nang malamig.
Ang mga simpleng halamang-dahon ay puwedeng makatulong sa:
- kabag,
- banayad na hindi pagkatunaw ng kinain,
- simpleng “busog na busog” na pakiramdam,
- bahagyang pananakit ng tiyan dahil sa hangin o nalamigan.
Pero kung kakaiba o matindi na ang sintomas,
dapat laging doktor muna.
“Isang Dahon Lang ang Katapat?” – Paano Nakakatulong ang Mga Herbal na Dahon?
Kapag sinabing “isang dahon lang,” hindi ito literal na isang pirasong dahon na parang mahika.
Ang ibig sabihin:
- simpleng dahon mula sa halaman sa bakuran,
- nagagamit bilang tulong para sa banayad na sintomas,
- hindi komplikadong timplada,
- madaling mahanap sa paligid,
- at bahagi na ng tradisyunal na kuwentong-bahay ng mga lola at lolo.
Maraming dahon at halamang-gamot ang matagal nang ginagamit sa Pilipinas para sa:
- kabag,
- sipon,
- ubo,
- simpleng hapdi ng katawan.
Ang mahalaga:
gamitin ito nang may ingat, tamang kaalaman, at hindi ipinapalit sa payo ng doktor.
Sa kuwento nina Lola Inday at Aling Siony, ang pinakagusto ni Aling Siony para sa banayad na kabag at hindi pagkatunaw ng kinain ay mga dahong:
- may kilalang bisa sa pagpapakalma ng tiyan,
- makakatulong sa paglabas ng hangin,
- at nagbibigay-gaan sa pakiramdam.
Sa susunod na bahagi, kilalanin natin ang ilang sikat na “dahon ng tiyan” sa tradisyunal na gamit – at paano sila kadalasang ginagamit sa mga simpleng sitwasyon.
(Hindi ito reseta; ito’y kuwento at gabay-info. Laging ikokonsulta sa health professional kung may alinlangan.)
1. Dahon ng Yerba Buena – Pampa-kalma ng Kabag at Banayad na Sakit
Ang yerba buena (mint family) ay matagal nang kilala sa Pilipinas bilang:
- pampatunaw,
- pampagaan ng kabag,
- panghilot sa masakit na parte ng katawan.
Maraming lola ang kumikilala dito bilang “dahon ng kabag”.
Paano ito tradisyunal na ginagamit?
Sa maraming kabahayan, kapag:
- sumasakit ang tiyan dahil sa kabag,
- parang puno ng hangin,
- may simpleng kirot pagkatapos kumain,
ang iba ay:
- kumukurot ng ilang dahon,
- hinuhugasan,
- dinidikdik,
- hinahalo sa maligamgam na tubig,
- at iniinom bilang tsaa.
Minsan, pinapainom nang dahan-dahan habang nakaupo o nakahiga.
May iba ring:
- dinidikdik ang dahon,
- saka ipinapahid sa tiyan kasabay ng banayad na masahe (clockwise sa may pusod).
Muli, hindi ito agaran o garantisadong lunas.
Pero sa maraming karanasan ng nakatatanda, nakakagaan ito ng pakiramdam, lalo na kung kabag lang ang problema.
2. Dahon ng Oregano – Karaniwan sa Ubo, Puwede ring Pangginhawa sa Tiyan
Mas kilala ang oregano sa:
- ubo,
- sipon,
- plema.
Pero sa ilang sambahayan, ginagamit din ito sa:
- simpleng “hilo sa tiyan”,
- nakaka-engganyo ng konting gana,
- pampagaan sa loob ng sikmura.
Paano ginagamit?
Karaniwan:
- pinipigaan ang dahon (o pinakukuluan),
- hinahalo sa konting tubig,
- iniinom bilang parang “tsaa.”
Ang lasa nito ay medyo matapang, kaya hindi lahat kaya.
Ang ilan, sinasabayan ito ng:
- pag-inom ng tubig,
- pag-iwas muna sa mabibigat at mamantikang pagkain habang sumasakit ang tiyan.
Mahalaga:
Kung may ulcer o sobrang asido ang sikmura,
maigi pa ring itanong sa doktor bago uminom ng kahit anong herbal na malakas ang lasa – kasama na ang oregano.
3. Dahon ng Bayabas – Higit pa sa Sugat, Puwede ring Pampagaan ng Tiyan
Sanay tayong makita ang dahon ng bayabas sa:
- panghugas ng sugat,
- pang-ibabad sa may pilas o hiwa,
- panglinis ng balat.
Pero sa ilang tradisyunal na gamit,
ginagamit ding pampakalma sa tiyan, lalo na kung:
- nagtatae (mild),
- hindi maayos ang pakiramdam ng bituka.
Paano tradisyunal na ginagamit?
Karaniwang ginagawa:
- kumuha ng malinis na dahon,
- pakuluan sa tubig,
- salain,
- at palamigin ng kaunti bago inumin.
Sa ilang probinsya, ito ang unang tinitingnan kapag may:
- simpleng pagtatae,
- banayad na pagsakit ng tiyan.
Pero napakaimportante nito:
Kung matindi ang pagtatae, may lagnat, may dugo sa dumi, o nanghihina ang pasyente – hindi sapat ang dahon ng bayabas. Kailangan ng doktor.
4. Dahon ng Lagundi o Ibang Herbal na Tsaa – Relax, Hinga, Ginhawa
Ang lagundi ay mas kilala sa:
- ubo,
- hika,
- sipon.
Pero may ilang herbal tea blends na may halong:
- lagundi,
- sambong,
- iba pang dahon na tradisyunal na iniuugnay sa pagpapakalmang pangkalahatan sa katawan.
Paano ito nakakatulong sa tiyan?
- Kapag banayad ang mainit-init na inumin,
- nakakatulong sa pag-relax ng kalamnan at bituka,
- nakajaraos ng kaunting kabag o paninikip.
Hindi ito direktang “gamot sa tiyan” gaya ng inaasahan ng iba, pero:
- ang pagkalmado ng buong katawan (lalo na kung stress-related ang sakit ng tiyan),
- ay malaking bagay sa mga senior na madaling ma-tense ang sikmura kapag nag-aalala.
5. Dahon ng Pandan o Tulad Nito – Pampa-relax, Pangsabay sa Mainit na Inumin
Hindi gaanong kilala ang pandan bilang panggamot sa tiyan,
mas kilala siya sa:
- pang-bango ng kanin,
- pang-sabaw,
- pang-dessert.
Pero sa ilang lola,
ang amoy at banayad na lasa nito sa tsaa o sabaw ay nakakatulong sa:
- pagpaparelax sa nag-aalalang tiyan,
- pagtaboy ng amoy “lansa” o hindi komportableng feeling sa loob,
- pagbibigay ng banayad na init sa tiyan.
Halimbawa, may mga gumagawa ng:
- maligamgam na tubig,
- may dahon ng pandan,
- minsan may kaunting luya,
- iniinom nang dahan-dahan sa gabi.
Hindi ito direktang “pamatay-sakit,”
pero tumutulong sa:
- pagsama ng hangin palabas,
- pagbibigay ng ginhawang pakiramdam sa loob.
6. Dahon + Maligamgam na Tubig + Pahinga – Tatlong Simpleng Ka-partner
Minsan, hindi lang sa dahon ang sikreto, kundi sa ritwal mismo ng pag-inom:
- Maligamgam na tubig
- Hindi masyadong mainit, hindi malamig.
- Nakakatulong para mag-relax ang tiyan kumpara sa yelo o sobrang lamig.
- Dahon na may tradisyunal na gamit (yerba buena, oregano, bayabas, atbp.)
- Pinakuluan nang maayos at malinis,
- hindi sobra-sobra ang dami,
- iniinom nang hindi minamadali.
- Pahinga at tamang posisyon
- Humiga nang bahagyang nakataas ang ulo,
- iwas munang humiga agad nang flat pagkatapos kumain,
- maghinay-hinay sa galaw.
Sa ganitong kombinasyon,
kahit hindi “gamot” ang turing,
maraming seniors ang nagsasabing:
“’Pag may kabag ako, nagdahon lang ako, maligamgam, sabay pahinga – gumagaan talaga.”
Pero Tandaan: May Limit ang Kaya ng “Isang Dahon”
Ang maganda sa mga dahon:
- madali lang kunin,
- hindi mahal,
- natural,
- may tradisyunal nang kasaysayan sa ating kultura.
Pero mali kung iisipin natin na:
- kaya nitong gamutin ang lahat,
- kaya nitong palitan ang antibiotics,
- kaya nitong solusyunan ang matinding appendicitis, gallstones, ulcer bleeding, o cancer sa tiyan.
Hindi ganun.
May mga senyales ng sakit sa tiyan na hindi na dapat kinukunsulta kay “Aling Dahon” kundi kay “Doc.”
Kabilang dito ang:
- Sobrang sakit ng tiyan na parang pinipilipit at hindi nawawala
- Pananakit sa kanang ibaba ng tiyan (posibleng appendix)
- Pananakit sa kanang itaas na may paninilaw (posibleng gallbladder o atay)
- May dugo sa suka o dumi
- Biglang pagpayat, walang ganang kumain, ilang linggo nang sumasakit ang tiyan
- Kasabay na hirap huminga, pamumutla, o panghihina
Sa ganitong mga sitwasyon,
ang tamang katapat ay doktor, hindi dahon.
Ang dahon ay kaibigan para sa:
- banayad na kabag,
- simpleng “busog at sumakit tiyan,”
- bahagyang paninikip dahil sa hangin,
- at para sa mga pagkakataong alam mong hindi emergency.
Paano Kung Senior ka na at Madalas Sumakit ang Tiyan?
Kung madalas kang:
- sumasakit ang tiyan,
- nagkakakabag,
- sumasakit kapag busog,
- sumasakit tuwing nakakain ng maalat, mamantika, o maasim,
maganda ring:
- ipa-check ang tiyan mo minsan, lalo na kung may edad ka na.
- posibleng may:
- hyperacidity,
- ulcer,
- gallstones,
- fatty liver,
- o iba pang kondisyon.
Kapag malinaw na ang payo ng doktor,
madali nang malaman kung kailan:
- pwedeng humingi ng tulong sa simpleng dahon, at
- kailan dapat diretsong gamot at check-up.
Kuwento ni Lola Inday (Itutuloy…)
Pagbalik natin kay Lola Inday,
pagkatapos siyang painumin ng niresetang herbal ni Aling Siony, gumaan nang kaunti ang pakiramdam niya.
Pero hindi doon nagtapos ang kuwento.
Sinabihan siya ni Aling Siony:
“’Nay, kahit anong dahon ang inumin natin, kung lagi kang busog na busog sa softdrinks at mamantika, babalik at babalik ang sakit ng tiyan mo.”
Napaisip si Lola.
Kinabukasan, dinala siya ng anak niya sa doktor para makasiguro.
Lumalabas na:
- may kabag,
- medyo hyperacidity,
- at pinayuhan siyang:
- bawasan ang softdrinks,
- maghinay-hinay sa mamantika at malamig na pagkain,
- huwag agad hihiga pagkatapos kumain,
- uminom ng gamot sa asido, kung nirereseta.
Pinayagan naman siya ng doktor na:
- uminom minsan ng banayad na herbal tea para sa ginhawa,
- basta hindi sobra,
- at laging i-obserbahan ang sintomas.
Pag-uwi, nagpasalamat siya kay Aling Siony.
“Salamat sa dahon, Siony — pero mas salamat dahil pinaalala mo ring hindi puro dahon ang sagot, kundi ayusin ko rin ang kinakain ko.”
Ang mensahe ng lahat ng ito:
- Oo, may mga dahon na pwedeng maging kaagapay sa ginhawa kapag banayad lang ang sakit ng tiyan.
- Pero hindi dapat sila gawin na tanging sandigan lalo na kung malala o paulit-ulit na ang problema.
Kung may mga magulang, lolo, lola, o kaibigan kang madalas sumasakit ang tiyan, lalo na yung umaasa na lang palagi sa “isang dahon”,
napakahalaga na maunawaan nila ang tamang gamit at limitasyon nito.
Kung may mahal ka sa buhay na pwedeng matulungan ng kaalamang ito,
i-share mo ang blog post na ito sa kanila at sa iba mo pang pamilya at kaibigan,
para mas maraming senior ang maging maingat, responsable, at mas ligtas sa paggamit ng mga dahon bilang katulong sa ginhawa kapag sumasakit ang tiyan.
