EPISODE 1: ANG PAG-UWING HINDI IPINAALAM
Matapos ang siyam na buwang kontrata sa barko, sa wakas ay nakauwi rin si Marco sa Pilipinas. Hindi niya sinabi sa kanyang ama ang eksaktong araw ng kanyang pagdating dahil nais niya itong sorpresahin. Sa isip niya, masayang naghihintay sa kanilang bahay si Mang Arturo—nakaupo sa paborito nitong silya, umiinom ng kape, at hindi na kailangang mamroblema sa gastusin.
Buwan-buwan, halos kalahati ng kanyang sahod ang ipinapadala niya. Kahit kapos siya sa barko, tinitiis niyang huwag bumili ng bagong gamit. Madalas ay instant noodles lamang ang kinakain niya tuwing gabi para mas malaki ang maipadala sa ama.
“Basta maayos si Tatay, ayos lang ako,” lagi niyang sinasabi sa sarili.
Pagkababa niya sa bus, inilabas niya ang bagong cellphone na regalo sana kay Mang Arturo. May dala rin siyang gamot para sa rayuma at isang makapal na jacket na binili niya sa ibang bansa.
Ngunit bago umuwi, naisipan muna niyang dumaan sa simbahan upang magpasalamat. Papalubog na ang araw at punô ng sasakyan ang kalsada. Maingay ang mga jeep, tricycle, at tindero sa bangketa.
Habang naglalakad siya sa tapat ng simbahan, may napansin siyang matandang nakaupo sa maliit na bangko sa tabi ng poste. Marumi ang polo nito, kupas ang shorts, at nakayuko habang nagbabantay ng mga maliliit na kandilang nakahilera sa lumang tray.
Napahinto si Marco.
Pamilyar sa kanya ang kulay-abong buhok, payat na balikat, at nanginginig na mga kamay ng matanda.
“Tay?” mahina niyang tawag.
Dahan-dahang lumingon ang matanda. Nang magkita ang kanilang mga mata, namutla si Mang Arturo. Agad nitong itinago sa ilalim ng mesa ang isang supot na may lamang barya.
“Marco…” nanginginig nitong sabi. “Bakit hindi mo sinabi na uuwi ka?”
Hindi makasagot ang seaman. Tumingin siya sa tray ng kandila, sa maruming damit ng ama, at sa maliit na upuang halos sira na.
“Bakit kayo nagtitinda rito?” tanong niya. “Nasaan ang perang ipinapadala ko?”
Napayuko si Mang Arturo.
Sa sandaling iyon, tila nagdilim ang paningin ni Marco. Hindi niya alam kung galit, takot, o matinding sakit ang nangingibabaw sa kanyang dibdib.
Ang ama na inakala niyang maayos ang buhay ay nakaupo pala sa gilid ng kalsada, nagbebenta ng kandilang tiglilimang piso para lamang mabuhay.
EPISODE 2: ANG MGA PADALANG HINDI NAKARATING
Lumapit si Marco sa ama at hinawakan ang nanginginig nitong balikat.
“Tay, sagutin n’yo ako,” sabi niya, pilit pinipigil ang galit. “Buwan-buwan akong nagpapadala. Hindi maliit ang perang iyon. Bakit ganito ang kalagayan ninyo?”
Hindi makatingin nang diretso si Mang Arturo. Sa halip, isa-isa nitong inayos ang mga kandilang natumba sa tray.
“Umuwi muna tayo, anak,” mahinang tugon niya.
Ngunit hindi pumayag si Marco.
“Hindi. Dito n’yo sabihin. Ilang buwan na kayong nagtitinda?”
Huminga nang malalim ang matanda. “Mahigit anim na buwan na.”
Parang may sumuntok sa dibdib ni Marco.
“Anim na buwan?” sigaw niya. “Nasaan ang padala ko?”
Napatingin ang ilang dumaraan. Nahihiya si Mang Arturo, ngunit wala na itong magawa kundi magsabi ng totoo.
“Sa account ng kuya mong si Dennis mo ipinapadala ang pera,” paliwanag niya. “Siya raw ang bahalang magbigay sa akin. Noong una, may dumarating. Pero kalaunan, lumiit nang lumiit hanggang sa wala na.”
Napatigil si Marco.
Ang nakatatanda niyang kapatid na si Dennis ang nag-aasikaso sa perang ipinapadala niya dahil hindi marunong gumamit ng ATM ang kanilang ama. Sa bawat tawag, sinasabi nitong maayos ang lahat.
“Bakit hindi n’yo sinabi sa akin?” tanong ni Marco.
“Ayokong magkagulo kayong magkapatid,” sagot ng matanda. “At ayokong mag-alala ka habang nasa dagat. Mahirap ang trabaho mo. Baka may mangyari sa iyo kapag hindi ka nakapag-isip nang maayos.”
Napahawak si Marco sa ulo. Naalala niya ang mga gabing halos hindi siya makatulog dahil sa malalakas na alon. Akala niya, bawat sakripisyo niya ay nagbibigay ng maginhawang buhay sa kanyang ama. Hindi niya alam na may ibang taong gumagamit ng perang pinaghirapan niya.
“Ano’ng kinakain n’yo araw-araw?” mahina niyang tanong.
Ngumiti nang pilit si Mang Arturo. “Kapag may benta, bumibili ako ng kanin at sardinas. Kapag wala, nagkakape na lang ako.”
Hindi na napigilan ni Marco ang luha. Tiningnan niya ang payat na katawan ng ama at ang mga daliring nangingitim sa usok ng kandila.
Sa gilid ng mata niya, nakita niya ang maliit na kahon na may nakasulat na: “Pambili ng gamot.”
Binuksan niya iyon. Tatlumpu’t pitong piso lamang ang laman.
Doon tuluyang nanghina ang kanyang mga tuhod.
Habang siya ay nagpapadala ng libo-libong piso, ang ama niya pala ay nagbibilang ng barya para makabili ng gamot at pagkain.
EPISODE 3: ANG KAPATID NA NAGKANULO
Isinama ni Marco si Mang Arturo pauwi. Sa loob ng lumang bahay, lalo siyang nanlumo. Halos wala nang laman ang kusina. Isang tasang bigas, dalawang pakete ng instant noodles, at kalahating lata ng kape lamang ang natira.
Sa mesa ay nakakalat ang mga reseta at sulat mula sa ospital. May nakapatong ding notice mula sa electric company dahil tatlong buwan nang hindi bayad ang kuryente.
“Tay, bakit hindi n’yo ako tinawagan?” tanong ni Marco habang nanginginig sa galit at awa.
“Tinatawagan naman kita,” sagot ni Mang Arturo. “Pero kapag naririnig kong masaya ka at sinasabing malapit ka nang makauwi, hindi ko kayang sirain iyon.”
Biglang bumukas ang pinto. Dumating si Dennis na may suot na bagong relo at mamahaling sapatos. Natigilan siya nang makita ang kapatid.
“Marco? Nakauwi ka na pala.”
Tumayo agad si Marco.
“Nasaan ang mga padala ko?”
Nagkunwaring hindi naiintindihan ni Dennis ang tanong. “Anong padala?”
“Ang perang para kay Tatay!” sigaw ni Marco. “Bakit siya nagtitinda ng kandila sa kalsada habang ikaw, bago ang relo at sapatos?”
Napayuko si Dennis. Sa una’y nagdahilan siyang ginamit ang pera sa gastusin sa bahay. Ngunit nang ipakita ni Marco ang mga bank record sa kanyang cellphone, wala na itong maitago.
Unti-unting umamin si Dennis. Nalulong siya sa online gambling. Sa simula, kaunting bahagi lamang ng padala ang ginagamit niya. Nang matalo, kumuha pa siya para mabawi ang nawala. Hanggang sa maubos ang lahat.
“Babawiin ko naman sana,” umiiyak niyang sabi. “Hindi ko lang inaasahang lalaki nang ganito ang utang.”
Sinugod siya ni Marco at hinawakan sa kuwelyo.
“Habang nagsusugal ka, nagugutom si Tatay! Habang bumibili ka ng mamahaling gamit, nagtitinda siya sa usok at init!”
“Ano’ng gusto mong gawin ko?” sigaw ni Dennis. “Hindi ko na maibabalik ang pera!”
Bago pa siya masuntok ni Marco, pumagitna si Mang Arturo.
“Tama na!” sigaw ng matanda.
Napahinto ang magkapatid.
“Hindi ko gustong masira kayong dalawa dahil sa akin,” umiiyak na sabi ni Mang Arturo. “Perang nawala lang iyon. Magkapatid pa rin kayo.”
Napatingin si Marco sa ama. Kahit ito ang pinakanasaktan at pinabayaan, ito pa rin ang nagtatanggol sa anak na nagkanulo sa kanya.
Ngunit bago pa makapagsalita si Marco, biglang napahawak si Mang Arturo sa dibdib. Nawalan ito ng kulay at bumagsak sa sahig.
“Tay!” sabay na sigaw ng magkapatid.
Habang binubuhat nila ang matanda papunta sa ospital, alam ni Marco na maaaring mas malaki pa ang nawala kaysa sa perang ipinadala niya.
EPISODE 4: ANG HULING HILING NG AMA
Dinala si Mang Arturo sa emergency room. Ayon sa doktor, matagal na pala itong may sakit sa puso at mataas ang blood pressure. Dahil hindi nabibili nang regular ang gamot at madalas walang sapat na pagkain, humina nang husto ang katawan nito.
Nakatayo si Marco sa labas ng silid, mahigpit na hawak ang bagong cellphone na hindi na niya naibigay sa ama. Sa tabi niya, nakaupo si Dennis, nakatungo at umiiyak.
“Kasalanan ko ito,” paulit-ulit nitong sabi.
Hindi sumagot si Marco. Puno pa rin siya ng galit, ngunit sa bawat pagdaan ng minuto, mas nangingibabaw ang takot na tuluyan nang mawala ang kanilang ama.
Makalipas ang ilang oras, pinapasok sila ng doktor. Nakahiga si Mang Arturo, nakakabit sa oxygen at monitor. Mahina nitong iminulat ang mga mata nang marinig ang mga anak.
“Marco…” bulong niya.
Lumapit ang seaman at hinawakan ang malamig na kamay nito.
“Tay, nandito ako. Magpapagamot kayo. Hindi na kayo magtatrabaho. Ako na ang bahala sa lahat.”
Bahagyang ngumiti ang matanda.
“Hindi pera ang kailangan ko, anak.”
Napaluha si Marco. “Ano po?”
“Kayo,” sagot ni Mang Arturo. “Kayo ng kapatid mo. Gusto kong bago ako mawala… maging maayos kayong dalawa.”
Lumapit si Dennis at lumuhod sa tabi ng kama.
“Patawarin n’yo ako, Tay,” humahagulgol niyang sabi. “Ninakaw ko ang perang para sa inyo. Hindi ko po karapat-dapat tawaging anak.”
Marahang iniangat ni Mang Arturo ang kamay at ipinatong sa ulo nito.
“Anak pa rin kita,” sabi niya. “Pero kailangan mong itama ang buhay mo. Hindi sapat ang paghingi ng tawad kung babalik ka rin sa dating pagkakamali.”
Pagkatapos ay tumingin siya kay Marco.
“At ikaw, anak… huwag mong hayaang ang galit ang magdikta sa puso mo. Marami ka nang taon sa dagat. Ayokong sa pag-uwi mo, wala ka ring kapatid.”
Hindi makapagsalita si Marco. Hinawakan niya ang kamay ni Dennis at inilapit iyon sa kamay ng kanilang ama.
“Pangako, Tay,” sabi niya. “Aayusin namin.”
Napangiti si Mang Arturo. Ngunit maya-maya, biglang bumilis ang tunog ng monitor. Nagkagulo ang mga nurse at doktor.
Inilabas ang magkapatid habang pilit nilang tinatawag ang ama.
“Tay! Huwag n’yo kaming iwan!”
Pagkaraan ng ilang minuto, lumabas ang doktor. Sa lungkot ng mukha nito, alam na agad nila ang nangyari.
Hindi na kinaya ng puso ni Mang Arturo.
At ang huling bagay na nahawakan niya ay ang magkadugtong na mga kamay ng kanyang dalawang anak.
EPISODE 5: ANG MGA KANDILANG HINDI NA NAUBOS
Tahimik ang loob ng simbahan sa araw ng libing ni Mang Arturo. Sa harap ng kabaong ay nakahilera ang mga kandilang dati nitong ipinagbibili sa gilid ng kalsada. Isa-isa iyong sinindihan ni Marco habang pilit nilalabanan ang panginginig ng kanyang mga kamay.
Sa tabi niya ay nakaluhod si Dennis, suot ang simpleng puting polo. Ibinenta nito ang mamahaling relo, sapatos, at iba pang gamit upang makatulong sa gastusin sa libing at mabayaran ang ilan sa mga utang na iniwan nito dahil sa pagsusugal.
Ngunit alam ng magkapatid na kahit ibalik pa ang lahat ng perang nawala, hindi na nila maibabalik ang mga gabing natulog nang gutom ang kanilang ama. Hindi na nila mababawi ang mga araw na nakaupo ito sa usok at ingay ng kalsada, naghihintay ng bibili ng kandila.
Lumapit si Marco sa kabaong at inilagay sa tabi ng ama ang cellphone na pasalubong niya.
“Tay,” nanginginig niyang sabi, “binili ko po ito para lagi tayong magkausap. Pero ngayon ko lang naunawaan na wala palang halaga ang cellphone kung hindi ko naman tinatanong kung kumusta talaga kayo.”
Niyakap niya ang kabaong at tuluyang humagulgol.
“Akala ko sapat na ang padala. Akala ko mabuting anak na ako dahil nagbibigay ako ng pera. Hindi ko alam na kailangan n’yo rin pala ng taong makikinig sa katahimikan ninyo.”
Pagkatapos ng libing, nagpasya si Marco na huwag munang bumalik agad sa barko. Ginamit niya ang natitirang ipon upang magtayo ng maliit na tindahan malapit sa simbahan. Pinangalanan niya itong Kandila ni Tatay Arturo.
Si Dennis naman ay sumailalim sa counseling para sa pagsusugal at nagtrabaho sa tindahan. Bawat perang kinikita nila ay tapat nilang itinatala. Naglaan din sila ng libreng pagkain at gamot para sa matatandang tindero sa paligid.
Tuwing gabi, bago magsara, nagsisindi si Marco ng isang kandila sa labas.
Isang araw, may matandang tinderong nagtanong, “Para kanino ang kandilang iyan?”
Ngumiti si Marco kahit may luha sa mga mata.
“Para sa tatay kong nagturo sa akin na ang pamilya ay hindi lang pinapadalhan ng pera. Dapat din silang dalawin, pakinggan, at yakapin habang may panahon pa.”
Tumingin siya sa langit at marahang bumulong:
“Tay, hindi ko kayo nailigtas sa hirap. Pero pangako, hindi ko hahayaang maranasan ng iba ang sakit na tiniis ninyo nang mag-isa.”
MGA ARAL SA BUHAY
Ang pagtulong sa pamilya ay hindi natatapos sa pagpapadala ng pera. Kailangan din nating alamin ang tunay nilang kalagayan, kausapin sila nang tapat, at tiyaking ligtas ang tulong na ipinagkakatiwala natin sa iba. Huwag ipagpaliban ang pagdalaw at pagsasabi ng pagmamahal, dahil may mga magulang na tahimik na nagtitiis upang hindi maging pabigat sa kanilang mga anak.
Ang pera ay maaaring kitain muli, ngunit ang panahong nawala at buhay na lumipas ay hindi na maibabalik.
Kung naantig ka sa kuwento nina Marco at Mang Arturo, i-LIKE, i-SHARE, at MAG-COMMENT kung naniniwala kang ang pinakamahalagang maibibigay natin sa ating mga magulang ay hindi lamang pera, kundi panahon, pag-aaruga, at tunay na presensya.
