EPISODE 1: ANG BIRO SA GITNA NG KALSADA
Maagang-maaga pa lamang ay makapal na ang tao sa masikip na kalsada ng palengke. Maingay ang tawaran, siksikan ang mga mamimili, at amoy na amoy ang pinaghalong pawis, alikabok, at nilulutong almusal mula sa mga karinderya sa gilid. Sa gitna ng lahat ng iyon, mabagal ngunit matatag na naglalakad si Lola Nena, pasan ang kawayan sa balikat at magkabilang nakasabit ang dalawang malaking lalagyan ng taho. Maliit ang kanyang katawan, kulubot ang mga kamay, at halatang mabigat ang dinadala, ngunit may kakaiba sa mukha niya—isang payapang ngiti na hindi madaling mabura.
Kilalang-kilala na siya sa lugar. Marami ang bumibili sa kanya hindi lang dahil masarap ang taho niya kundi dahil magaan siyang kausap. Lagi niyang tinatawag na “anak” o “iho” ang mga bumibili, at kahit maliit lang ang kita, may nakalaan pa rin siyang libreng tasa para sa batang walang pambili. Kaya lamang, hindi lahat ng tao ay marunong tumingin sa kabutihan.
Nasa gilid ng daan noon si Roldan, isang lalaking bigat na bigat ang mukha sa buhay. Nawalan siya ng maayos na trabaho, baon sa utang, at araw-araw ay tila may kinikimkim na galit. Nang makita niya si Lola Nena na mabagal na naglalakad sa gitna ng daan, napailing siya at napatawa nang may halong pang-aalipusta.
“Lola,” malakas niyang sabi, sapat para marinig ng mga tao sa paligid, “bakit nagtitiyaga ka pa diyan? Sa tanda mong ‘yan, wala ka nang silbi sa mundo! Dapat nagpapahinga ka na lang!”
Nagkatinginan ang mga tao. Ang ilan ay napaawang ang bibig. Ang iba nama’y natahimik, naghihintay sa magiging reaksyon ng matanda. Ngunit hindi nagalit si Lola Nena. Hindi rin siya nagtampo. Sa halip, huminto siya, mahinang ibinaba ang isang paa para alalayan ang bigat ng pasan, at tiningnan si Roldan nang diretso.
Ngumiti siya—isang ngiting hindi mapanumbat, hindi mapagmataas, kundi punong-puno ng kung anong lalim na mahirap ipaliwanag.
Pagkatapos ay nagsalita siya ng isang salita lamang.
“Anak.”
At sa simpleng salitang iyon, may kung anong tumama sa dibdib ng bawat nakarinig.
EPISODE 2: ANG SALITANG BUMASAG SA TAWA
Hindi inaasahan ni Roldan ang narinig niya. Akala niya’y sasagot si Lola Nena nang may galit o pagtatanggol. Akala niya’y mapapahiya niya ang matanda sa harap ng maraming tao. Ngunit sa halip na makipagtalo, tinawag lang siya nitong “anak” sa paraang parang hindi biro, parang hindi galit, at lalong hindi pang-iinsulto. Isa iyong salitang napakalambot, ngunit tila may bigat na hindi niya maitulak palayo.
Sa paligid, biglang nawala ang ilang nahihinang tawa ng mga nakikiusyoso. Ang mga tindera ng gulay ay napatigil sa pag-aayos ng paninda. Ang isang lalaki sa likod ay napayuko. Isang batang may hawak na barya ang mas napadikit pa sa palda ng kanyang ina. Lahat ay tila napatameme sa kakaibang katahimikang iniwan ng boses ni Lola Nena.
Si Roldan, na kanina lamang ay malakas ang boses at puno ng yabang, ay parang biglang nawalan ng susunod na sasabihin. “B-bakit ninyo ako tinawag na anak?” natigilan niyang tanong, pilit ibinabalik ang tikas sa boses na unti-unti nang nanginginig.
Huminga nang marahan si Lola Nena. Hindi pa rin nawawala ang ngiti sa kanyang mukha, ngunit sa pagkakataong iyon ay may lungkot nang nakahalo roon. “Kasi, iho,” sabi niya, “ang taong sugatan ang loob, kahit hindi ko kaano-ano, anak pa rin ang turing ko.”
Mas lalong tumahimik ang paligid.
Naramdaman ni Roldan ang init sa kanyang mukha. Hindi niya maintindihan kung bakit parang may kung anong humahapdi sa dibdib niya. Isang simpleng matanda lang ang kaharap niya, nagbebenta ng taho sa gitna ng palengke, ngunit bakit parang siya ang nahuhubaran sa harap ng maraming tao?
“Hindi ninyo ako kilala,” matigas pa rin niyang sabi. “Huwag ninyo akong tinatawag na ganyan.”
“Hindi nga kita kilala,” sagot ni Lola Nena. “Pero kilala ko ang lungkot sa boses ng taong nananakit para hindi mahalatang siya ang pinakamasakit ang dinadala.”
Parang tumama iyon nang diretso sa puso ni Roldan.
Muling umusad si Lola Nena, tila handa nang magpatuloy sa pagtitinda na para bang walang nangyari. Ngunit si Roldan ay hindi na makakilos. Sa unang pagkakataon matapos ang napakaraming buwan ng pagdadabog sa mundo, may isang taong hindi gumanti sa kanya—at iyon ang mas lalong nagpayanig sa kanyang pagkatao.
EPISODE 3: ANG KUWENTONG MATAGAL NANG KINIKIMKIM
Hindi na ipinagpatuloy ni Roldan ang pang-iinsulto. Sa halip, hindi niya namalayan na sinusundan na niya si Lola Nena sa mabagal nitong paglalakad sa palengke. Ang mga tao sa paligid ay nakatingin pa rin sa kanila, ngunit ngayon ay iba na ang tingin—hindi na tsismis ang laman, kundi pananabik sa kung ano pang maaaring mangyari.
Huminto si Lola Nena sa tapat ng isang karinderya at maingat na ibinaba ang dalawang lalagyan ng taho. Lumapit ang ilang suki at bumili, ngunit nanatiling nakatayo si Roldan sa di-kalayuan. Hindi niya maipaliwanag kung bakit ayaw pa niyang umalis. Para bang may pwersang nagtutulak sa kanya upang manatili at makinig.
Maya-maya, si Lola Nena mismo ang nagsalita. “Iho, bibili ka ba o may gusto ka lang sabihin?”
Napayuko si Roldan. Sa unang pagkakataon, nawalan siya ng sagot na mapanakit. Sa halip, mababang-baba ang tinig niyang sinabi, “Bakit… bakit hindi kayo nagalit sa akin?”
Tinakpan ni Lola Nena ang lalagyan ng taho at marahang umupo sa mababang bangko sa gilid. “Kasi dati, may anak din akong ganyan magsalita.”
Napaangat ang tingin ni Roldan.
Tahimik na ikinuwento ng matanda ang kanyang nag-iisang anak na lalaki. Mabait daw ito noong bata, masipag, at laging nangangarap na iaahon sila sa hirap. Ngunit nang tumanda, napasama sa maling barkada. Naging mainitin ang ulo, madaling magalit, at unti-unting lumayo ang loob sa kanya. Isang araw, sa sobrang sama ng loob, nasabihan daw siya nito ng masasakit na salitang halos pareho ng sinabi ni Roldan kanina. Hindi nagtagal, naaksidente ang anak niya at hindi na nakauwi.
“Ang huli niyang tawag sa akin,” nanginginig na sabi ni Lola Nena, “galit pa siya.”
Napatakip sa bibig ang isang tinderang nakikinig malapit sa kanila.
“Kaya mula noon,” dugtong ng matanda, “kapag may nakikita akong lalaking galit sa mundo, hindi ko agad iniisip na masama siya. Iniisip ko… baka may sakit lang sa puso na hindi mailabas.”
Doon tuluyang nanghina ang mga tuhod ni Roldan.
Dahil sa bawat salitang binibitawan ng matanda, para bang nakikita niya ang sarili—ang galit niya sa buhay, ang paglayo niya sa pamilya, at ang mga gabing hindi siya makatulog dahil sa bigat ng mga pagkabigo niyang walang makausap.
EPISODE 4: ANG LALAKING BIGLANG NAPALUHOD
Hindi na napigilan ni Roldan ang sarili. Sa gitna ng kalsada, sa harap ng mga tao, ng mga tindero, mamimili, at mga batang nakikinig sa gilid, bigla siyang napaupo at tuluyang napaluhod sa harap ni Lola Nena. Hindi iyon dahil may pinilit sa kanya. Hindi rin dahil gusto niyang mag-eksena. Kusa iyong bumigay mula sa bigat na matagal na niyang pasan.
Napahagulhol siya.
Hindi na niya naisip ang hiya. Hindi na niya naisip ang mga matang nakatingin. Sa unang pagkakataon, pumutok ang lahat ng kinikimkim niya.
“Pagod na pagod na po ako…” umiiyak niyang sabi. “Wala na po akong maayos na trabaho. Iniwan na po ako ng asawa ko. Hindi na ako kinakausap ng anak ko. Lahat ng galit ko, sa maling tao ko ibinubuhos. Kahit sino na lang nasasaktan ko…”
Tahimik na nakinig si Lola Nena.
“Kanina,” dugtong pa niya, “noong nakita ko kayo, parang gusto ko lang may masaktan din. Para hindi ako ang nag-iisang masama ang araw. Pero hindi ko po akalaing…” Naputol siya sa hikbi. “Hindi ko po akalaing tatawagin ninyo akong anak.”
Dahan-dahang iniabot ni Lola Nena ang isa niyang kamay sa ulo ni Roldan at hinaplos ito tulad ng paghaplos ng ina sa batang sugatan. Walang pagmamadali sa kilos niya. Wala ring sermon. Purong habag lang.
“Anak,” sabi niyang muli, ngayon ay mas malalim at mas matamis sa pandinig ng lahat, “ang taong marunong umiyak sa kasalanan niya, hindi pa huli para magbago.”
Napahikbi ang ilan sa mga nakikinig.
Maging ang mga taong kanina’y nanonood lang ay hindi na napigilang maiyak. Ang isang tinderang may sukling hawak ay pinunasan ang mata niya gamit ang dulo ng apron. Ang isang lalaki sa likod ay napayuko at napabuntong-hininga. Ang ilan ay tahimik na nag-sign of the cross.
At sa gitna ng maingay na palengke, kung saan karaniwang pera, bilihin, at tawaran ang pinagtatalunan, isang simpleng matandang nagbebenta ng taho ang nagpaalala sa lahat na may mga salitang kayang sumagip ng kaluluwa.
Salitang hindi mahaba.
Salitang hindi marahas.
Kundi isang salitang puno ng pagtingin:
“Anak.”
EPISODE 5: ANG TAHO NA NAGING DAAN SA PAGHILOM
Mula sa araw na iyon, hindi na tulad ng dati si Roldan. Hindi naman agad nawala ang kanyang problema. Hindi rin biglang gumaan ang buhay niya. Naroon pa rin ang utang, ang kahihiyan, ang pagkawasak ng pamilya, at ang pangungulila sa sariling anak. Ngunit may isang bagay na nagbago—hindi na siya nag-iisa sa sakit niyang dala.
Araw-araw, bumabalik siya sa palengke, hindi para maghanap ng away, kundi para tulungan si Lola Nena magbuhat ng mga lalagyan ng taho. Noong una, tumanggi pa ang matanda. Ngunit nang makita niyang taimtim ang loob ni Roldan, hinayaan niya itong sumama. Unti-unti, naging bahagi siya ng umaga ni Lola Nena—siya ang nag-aayos ng upuan, siya ang nagsasalin ng arnibal, at siya rin ang nag-aabot ng sukli sa mga bata.
Napansin iyon ng mga tao sa palengke. Ang lalaking dati’y laging kunot-noo at madaling magalit ay ngayo’y marunong nang ngumiti. Ang bibig na dating puno ng pait ay natutong magsabi ng “pasensya na po” at “salamat.” At sa tuwing may mamimiling mataray o may batang maiingay, nakikita ng lahat kung paano siya tumitingin muna kay Lola Nena bago magsalita—parang pinapaalala sa sarili na may mas mabuting paraan kaysa pananakit.
Isang umaga, may dumating na batang lalaki sa puwesto ni Lola Nena. Nasa sampung taong gulang, payat, at tila alanganing lumapit. Nang magtama ang kanilang mga mata, nanigas si Roldan.
Anak niya iyon.
Kasama ang dating asawa, tahimik itong lumapit. Nanginginig ang labi ng bata. “Papa…” mahinang tawag nito.
Hindi na nakapagsalita si Roldan. Niyakap niya ang anak nang mahigpit habang umiiyak. At sa likod nila, nakangiti lang si Lola Nena, hawak ang sandok ng taho na para bang alam na niya noon pa man na may himalang darating.
Sa araw na iyon, naunawaan ni Roldan na ang isang salitang binitawan nang may pagmamahal ay maaaring magpabalik ng isang nawawalang tao sa sarili niyang pagkatao.
ARAL NG KUWENTO: Huwag maliitin ang matatanda at lalong huwag husgahan ang kanilang halaga sa mundo. Minsan, ang mga taong akala nating mahina o wala nang silbi ang siyang may pinakamalalim na karunungan at pusong kayang bumuhay sa nalulunod nang loob ng iba. Ang kabaitan at pag-unawa ay may kapangyarihang baguhin ang isang tao sa paraang hindi kayang gawin ng sigaw, galit, o paninisi.
MGA KA-PAGE, KUNG NAANTIG ANG PUSO NINYO SA KUWENTONG ITO, HUWAG KALIMUTANG MAG-LIKE, SHARE, AT MAG-COMMENT SA COMMENT SECTION SA FACEBOOK PAGE POST.
