Nanghina ang tuhod ni Marites nang bumaba siya mula sa puting van sa gitna ng masikip at basang kalsada.
Ilang minuto pa lamang ang nakalilipas mula nang makarating siya sa Pilipinas matapos ang halos tatlong taong pagtatrabaho sa ibang bansa. Dapat sana ay diretso siyang umuwi sa kanilang bahay sa Laguna. Dapat sana ay yakapin niya agad ang anak niyang si Joshua, ang batang paulit-ulit niyang pinapangarap na makitang nakasuot ng toga balang araw.
Pero sa gitna ng mabagal na daloy ng mga jeep, tricycle, motorsiklo at mga pribadong sasakyan, may isang batang tumakbo sa pagitan ng mga sasakyan habang may hawak na maliliit na bote ng tubig.
Nang lumingon ito sa direksiyon ni Marites, parang biglang nawala ang ingay ng buong kalsada.
Si Joshua iyon.
Ang dating malinis at masayahing batang laging nakauniporme sa mga ipinapadala niyang larawan ay ngayon ay nakasuot ng maruming damit. Gusot ang buhok. Maputik ang mga binti. At sa kaniyang maliit na mga kamay ay hawak ang ilang bote ng tubig na pilit niyang ibinebenta sa mga motorista.
“Tubig po… tubig po…”
Napatakip ng bibig si Marites.
“Joshua?”
Napalingon ang bata.
Nanlaki ang mga mata nito.
Hindi ito agad tumakbo papunta sa ina. Sa halip, tila natakot itong makita siya.
“Ma?”
Nanginig ang boses nito.
Mabilis na lumapit si Marites at niyakap ang anak. Ngunit bago pa siya makapagtanong, napansin niyang may isa pang bagay na mas masakit kaysa sa maruming damit nito.
Payat na payat si Joshua.
Halos makita na ang mga buto sa kaniyang braso.
“Anak, bakit ka nandito?” umiiyak na tanong ni Marites. “Bakit ka nagbebenta ng tubig?”
Hindi sumagot ang bata.
Sa halip, mahigpit nitong niyakap ang ina.
“Ma… gutom na po ako.”
Parang may sumaksak sa dibdib ni Marites.
Tatlong taon.
Tatlong taon siyang nagtrabaho sa ibang bansa.
Tatlong taon siyang nagtitiis sa malayo, naglilinis ng malalaking bahay, nag-aalaga ng matandang banyaga, at pumapasok sa trabaho kahit may lagnat dahil ayaw niyang mabawasan ang ipinapadala niyang pera.
Buwan-buwan, nagpapadala siya ng malaking halaga.
Para kay Joshua.
Para sa tuition.
Para sa pagkain.
Para sa mga libro.
Para sa proyekto.
At higit sa lahat, para sa kinabukasang hindi niya naranasan noong bata pa siya.
“Hindi ba sinabi ni Papa mo na may pang-tuition ka?” nanginginig na tanong ni Marites.
Napayuko si Joshua.
“Wala na po akong pasok, Ma.”
Napatigil si Marites.
“Ano?”
“Tumigil po ako noong nakaraang taon.”
Parang huminto ang mundo ni Marites.
“Bakit?”
Tahimik ang bata.
“Wala po kasi akong pambayad.”
“Pero nagpapadala ako buwan-buwan!”
Napaluha si Joshua.
“Hindi ko po alam kung saan napupunta.”
Hindi makapagsalita si Marites.
Agad niyang tinawagan ang kaniyang asawa na si Rogelio.
Ilang ring bago ito sumagot.
“Hello? Marites?”
“Nasaan ka?”
“Bakit?”
“Nasaan si Joshua?”
Saglit na katahimikan.
“Nasa bahay lang siguro.”
“Hindi siya nasa bahay. Nasa kalsada siya. Nagbebenta ng tubig!”
Walang sagot.
“Rogelio!”
“Baka naglalaro lang ‘yan.”
“Hindi siya naglalaro!”
Nanginginig sa galit si Marites. “Payat na payat ang anak natin! Sabi niya tumigil na siya sa pag-aaral noong nakaraang taon!”
Biglang nagbago ang tono ng lalaki.
“Umuwi ka muna. Pag-usapan natin ‘yan.”
Iyon lamang ang sinabi nito bago ibaba ang tawag.
Hindi na nag-isip si Marites.
Hinawakan niya ang kamay ni Joshua at isinama ito sa kanilang bahay.
Ngunit habang naglalakad sila, may isang tanong na paulit-ulit na gumugulo sa isip niya.
Kung talagang ipinapadala niya ang pera para sa tuition, saan napunta ang lahat ng iyon?
Pagdating nila sa bahay, agad niyang napansin ang katahimikan.
Wala roon si Rogelio.
Nasa mesa ang ilang resibo, mga sobre, at isang bagong cellphone na hindi niya nakita sa mga larawang ipinapadala nito noon.
“Nasaan ang papa mo?” tanong ni Marites.
“Hindi ko po alam.”
Napansin ni Marites ang isang sobre sa ibabaw ng mesa.
May pangalan niya.
Binuksan niya iyon.
Halos mabitawan niya ang papel nang makita ang laman.
Isang statement mula sa isang lending company.
May malaking halaga ng utang.
At ang pangalan ni Rogelio ang nakalagay bilang borrower.
Ngunit hindi iyon ang pinakamasakit.
Sa ilalim ng mga dokumento ay may ilang litrato.
Si Rogelio.
Kasama ang ibang babae.
Sa isang mamahaling restaurant.
Sa isang resort.
At sa isang bagong sasakyan.
Nanginginig ang kamay ni Marites.
“Ma…”
Lumapit si Joshua.
“Alam mo ba ito?”
Umiling ang bata.
“May isa pa po.”
“Ano?”
Kinuha ni Joshua ang isang maliit na sobre mula sa kaniyang lumang bag.
“Sinabi ni Papa na huwag ko raw ibigay sa iyo.”
Binuksan iyon ni Marites.
Isang resibo.
Hindi para sa tuition.
Hindi para sa pagkain.
Kundi para sa isang mamahaling alahas.
Ang halaga?
Halos katumbas ng anim na buwang sahod ni Marites sa ibang bansa.
Napaupo siya.
Sa loob ng tatlong taon, ipinagkait niya sa sarili ang bagong damit. Hindi siya umuwi noong kaarawan niya. Hindi siya bumili ng bagong cellphone. Kahit may sakit, pumasok siya sa trabaho.
Lahat iyon ay para sa anak.
Pero habang siya ay nagdurusa sa ibang bansa, ang perang ipinapadala niya ay ginagastos ng kaniyang asawa sa ibang babae at sa marangyang pamumuhay.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” umiiyak na tanong niya kay Joshua.
Napayuko ang bata.
“Sinabi ko po kay Papa na gutom ako.”
Napapikit si Marites.
“Pero sinabi niya…”
Huminto si Joshua.
“Ano?”
“Sinabi niya na huwag kitang istorbohin kasi kailangan mong magtrabaho para sa atin.”
Tuluyan nang bumagsak ang luha ni Marites.
Kinabukasan, hinanap niya si Rogelio.
Nalaman niyang nasa isang hotel ito kasama ang babaeng matagal na nitong kinakausap.
Dinala ni Marites si Joshua roon.
Hindi siya sumigaw.
Hindi siya nanakit.
Tahimik lamang siyang nakatayo sa harap ng asawa.
“Tatlong taon akong nagpadala,” sabi niya. “Akala ko ginagawa ko iyon para sa anak natin.”
Hindi makatingin si Rogelio.
“Marites…”
“Magkano ang ipinadala ko?”
Walang sagot.
“Magkano?”
“Hindi ko na alam.”
Napatawa nang mapait si Marites.
“Pero alam mo kung magkano ang ginastos mo sa babae mo.”
Tahimik ang lalaki.
Lumapit si Joshua sa ama.
“Papa…”
Tumingin si Rogelio sa anak.
“Bakit mo sinabi sa akin na wala nang pera para sa pag-aaral ko?”
Hindi nakasagot ang lalaki.
Iyon ang sandaling unang nakita ni Joshua ang kaniyang ama na umiwas ng tingin.
Lumipas ang ilang buwan.
Nagdesisyon si Marites na magsimula muli.
Kinuha niya si Joshua at ipinangakong hindi na niya hahayaang may sinumang gumamit sa kanilang paghihirap.
Nakapag-aral muli ang bata.
Ngunit hindi nawala ang epekto ng nangyari.
Isang gabi, habang nag-aaral si Joshua, inilabas nito ang lumang kahon kung saan niya itinago ang ilang bote ng tubig na dati niyang ibinebenta sa kalsada.
“Ma,” sabi niya, “pwede ko bang itago ‘to?”
“Bakit?”
“Para hindi ko makalimutan.”
Lumapit si Marites.
“Ang alin?”
Tumingin si Joshua sa mga bote.
“Na minsan, akala ko kailangan kong magtrabaho para magkaroon tayo ng pagkain.”
Naluha si Marites.
“Anak…”
Ngumiti ang bata.
“Pero hindi ko po nakalimutan na dumating ka.”
Yakapin sana ni Marites ang anak nang biglang tumunog ang kaniyang telepono.
Isang mensahe mula sa dating accountant ni Rogelio.
May kalakip na dokumento.
Ipinakita roon ang kabuuang perang ipinadala ni Marites sa loob ng tatlong taon.
At may isang huling detalye na hindi niya alam.
Bago pa man siya umalis papuntang ibang bansa, gumawa pala si Rogelio ng isang lihim na account.
Hindi lamang niya ginastos ang pera.
May malaking bahagi nito siyang ipinangalan kay Joshua.
At nang tingnan ni Marites ang dokumento, napahinto siya.
May nakasulat na petsa.
Ang petsa ay isang araw bago siya unang umalis ng bansa.
Ibig sabihin, matagal nang may plano si Rogelio.
Hindi lamang niya ninakaw ang pera ng pamilya.
Matagal na niyang pinaghahandaan ang araw na tuluyang iiwan sila.
Napayakap si Joshua sa ina.
At sa unang pagkakataon, naunawaan ni Marites ang isang masakit na katotohanan.
Hindi lahat ng perang ipinapadala ng isang magulang ay nakararating sa anak.
Minsan, ang pinakamalaking sakripisyo ng isang ina ay nauuwi sa kamay ng taong pinagkatiwalaan niya.
Ngunit kahit ninakaw sa kanila ang pera, may isang bagay na hindi kayang nakawin ninuman.
Ang pagkakataong magsimula silang muli.
At sa gabing iyon, habang nakatingin si Marites sa anak niyang natutulog, tahimik siyang nangako:
Hindi na niya kailanman hahayaang ang anak niya ay magbenta ng tubig sa gitna ng trapiko para lamang may makain.
Dahil ang tunay na kayamanan ng isang ina ay hindi perang naipapadala niya.
Ito ay ang anak na pinili niyang ipaglaban hanggang sa huli.
