ANG LIHIM SA ILALIM NG LUMANG SIMBAHAN
Nagsimulang maghukay ang mga lalaki sa lugar na itinuro ni Niko.
Habang inaalis nila ang mga damo at tuyong lupa, lalong lumakas ang tunog mula sa ilalim.
“May tao talaga!” sigaw ni Ernesto.
Nagmadali silang maghukay.
Makalipas ang ilang minuto, nakita nila ang isang lumang takip na yari sa kahoy. Nang alisin iyon, bumungad ang isang makitid na butas na tila dating bahagi ng lumang imbakan sa ilalim ng simbahan.
At mula roon ay narinig nila ang isang mahinang tinig.
“Tulong…”
Nanlaki ang mga mata ni Ramon.
“Si Mang Celso!”
Hindi nagtagal, nakababa sila at natagpuan ang matanda. Nakahandusay ito sa malamig na sahig, mahina at halos hindi na makagalaw.
“Celso!”
Agad siyang inalalayan ni Ramon.
“Paano ka napunta rito?”
Hindi agad sumagot ang matanda.
Tumingin lamang siya kay Niko.
“Siya…”
Napakunot ang noo ni Ramon.
“Ano po?”
“Siya ang nakakita sa akin.”
Napaluha si Niko.
Nalaman nilang dalawang gabi nang nakakulong si Mang Celso sa ilalim ng simbahan.
Habang pauwi raw siya nang gabing iyon, may narinig siyang kalabog mula sa lumang imbakan. Sinubukan niyang alamin kung ano iyon, ngunit biglang bumigay ang kahoy na sahig at nahulog siya sa ilalim.
“Bakit hindi ka sumigaw?”
“Sumigaw ako,” mahinang sagot ni Mang Celso. “Pero walang nakarinig.”
Dinala siya sa ospital at doon nalaman na nagtamo siya ng bali sa binti at matinding dehydration.
Samantala, hindi mapakali si Ramon sa isang bagay.
Kung hindi dumaan si Niko sa likod ng simbahan, maaaring hindi na nila matagpuan si Mang Celso.
“Paano mo nalaman na may tao roon?” tanong niya sa bata.
Tahimik si Niko.
“Sabihin mo sa akin.”
Napatingin ang bata sa lumang simbahan.
“May pinakita po sa akin si Lola.”
“Lola mo?”
Tumango si Niko.
“Bago siya namatay, sinabi niyang kapag may nawawala, pumunta ako sa likod ng simbahan.”
Nagkatinginan ang mga matatanda.
“Ano ang ibig sabihin noon?”
Hindi sumagot si Niko.
Sa halip, kinuha niya mula sa bulsa ang isang maliit na lumang susi.
“Sinabi niya rin po na huwag ko itong ibigay kahit kanino… maliban kung may taong matagpuan sa ilalim.”
Nanlamig si Ramon.
Agad nilang hinanap ang kandado na maaaring paggamitan ng susi.
Sa likod ng lumang altar, natuklasan nila ang isang maliit na pintuang matagal nang natatakpan ng kahoy.
Nang buksan iyon, may lumang kahon sa loob.
Sa ibabaw nito ay nakaukit ang isang pangalan.
ROSARIO.
Pangalan ng yumaong lola ni Niko.
Binuksan ni Ramon ang kahon.
May mga lumang litrato, dokumento, at isang maliit na sobre.
Ngunit ang pinakanagulat sila ay ang isang lumang larawan.
Makikita roon si Rosario noong bata pa siya.
Katabi niya ang isang batang lalaki.
Si Mang Celso.
At sa likod ng larawan ay may sulat:
“Kung dumating ang araw na mawala si Celso, hanapin ang batang may peklat sa kaliwang kamay.”
Napatingin si Ramon kay Niko.
May maliit na peklat sa kaliwang kamay ang bata.
Hindi iyon nagkataon.
At sa loob ng sobre ay may isang dokumentong magpapabago sa buhay ni Niko.
