ANG MATANDANG ININSULTO NILA AY DATING BAYANI NG BANSA!
Hindi makapaniwala si Marvin sa kaniyang narinig.
“General?”
Tumango ang kumander na si Major Arturo Villanueva habang nananatiling nakasaludo.
“Si General Donato Reyes ang isa sa mga naging pinuno ng aming yunit noong panahon ng kaguluhan. Marami sa amin ang buhay ngayon dahil sa kaniyang mga desisyon.”
Nanatiling tahimik si Donato.
“Hindi na ako heneral,” mahinang sabi niya. “Matagal na iyon.”
Ngunit hindi bumaba ang kamay ni Arturo.
“Para sa amin, hindi kailanman mawawala ang ranggong ipinaglaban ninyo.”
Unti-unting yumuko si Marvin.
“Sir… patawad po.”
Tiningnan siya ni Donato.
Hindi galit ang nasa mukha ng matanda.
Mas masakit.
Pagod.
“Hindi mo kailangang humingi ng tawad dahil hindi mo ako nakilala,” sabi niya. “Humingi ka ng tawad dahil minamaliit mo ang isang taong akala mong walang halaga.”
Natahimik ang checkpoint.
Maya-maya, naglabas si Donato ng lumang litrato mula sa kaniyang wallet.
Larawan iyon ng isang pangkat ng mga sundalo.
“Alam mo ba kung bakit hindi ko tinatanggal ang ID na iyan?”
Umiling si Marvin.
“Dahil dito nakasulat ang mga pangalan ng mga taong hindi na nakauwi.”
Itinuro ni Donato ang litrato.
Isa-isa niyang binanggit ang mga pangalan.
“Rogelio. Ernesto. Mariano. Felipe…”
Huminto siya.
“Isang buong pangkat.”
Napalunok si Arturo.
“General, kayo po ang huling nakasama nila.”
Tumango si Donato.
“Bago kami umalis noon, nangako akong iuuwi silang lahat.”
Napayuko siya.
“Hindi ko nagawa.”
Naging mabigat ang paligid.
Ilang sandali ang lumipas bago muling nagsalita ang matanda.
“Simula nang mawala sila, hindi ko na kayang tingnan ang sarili ko bilang bayani.”
Napatingin si Marvin sa saklay.
“Pero bakit po kayo naglalakad nang ganito?”
Ngumiti nang mapait si Donato.
“Hindi ito dahil sa edad.”
Ipinakita niya ang kaniyang binti.
May peklat mula tuhod hanggang bukung-bukong.
“Dito ako tinamaan habang inililigtas ang isa sa mga tauhan ko.”
Napahawak si Marvin sa bibig.
“Hindi ko alam…”
“Marami kang hindi alam,” sagot ni Donato. “At iyon ang dahilan kung bakit hindi mo dapat agad hinuhusgahan ang isang tao.”
Makalipas ang ilang minuto, dumating ang isang matandang lalaki sakay ng motorsiklo.
“Donato!”
Napalingon ang lahat.
Yumakap ang lalaki sa matanda.
Siya si Tomas, dating kasamahan ni Donato.
“Bakit ka nagpunta rito?” tanong ni Donato.
“May ipapakita ako sa iyo.”
Kumuha si Tomas ng isang lumang sobre.
“Natagpuan ko ito sa mga dokumento ng yunit.”
Nanginginig ang kamay ni Donato nang tanggapin iyon.
May pangalan sa sobre.
“Para kay Donato Reyes.”
Binuksan niya ito.
Ilang segundo siyang nakatitig sa unang linya.
Pagkatapos, bigla siyang namutla.
“Hindi…”
“Ano iyon, General?” tanong ni Arturo.
Dahan-dahang ibinaba ni Donato ang sulat.
“May isang sundalong akala naming namatay noong gabing iyon…”
Napatingin siya kay Tomas.
“Buhay pala.”
At ang pangalan ng sundalong iyon ang hindi niya kailanman inakalang muling maririnig.
Ang pangalan ng kaniyang anak.
