Para sa kanila, isa lang akong matandang lalaking kapit na kapit sa isang sirang radyo.
Isang lolo raw na hindi marunong bumitaw sa nakaraan.
Araw-araw ko iyong dala—sa barangay hall, sa tindahan, kahit sa simpleng salu-salo. Kaya lagi nila akong pinagtatawanan.
“Lolo, baka multo na lang ang kausap mo diyan!”
“Wala nang station ’yan!”
“Bili ka na lang ng bago!”
Ngumingiti lang ako.
Hindi nila alam kung bakit hindi ko kayang iwan ang lumang radyong iyon.
Dahil labimpitong taon na ang nakalipas, iyon ang huling gamit na nahawakan ng anak kong si Ramon bago siya tuluyang mawala.
At isang gabi, habang masaya silang nagkukuwentuhan sa barangay hall, biglang umilaw ang radyong matagal nang hindi gumagana.
May static.
May mahinang kaluskos.
Pagkatapos, isang boses ang lumabas.
Boses na halos dalawang dekada ko nang hinihintay.
“…Tay… kung naririnig mo ako…”
Doon tumigil ang tawanan ng buong barangay.
Ako si Mang Andres, pitumpu’t apat na taong gulang.
Dati akong radio technician noong bata pa ako. Hindi ako nakapagtapos ng college, pero kaya kong kumpunihin halos anumang lumang transistor radio na dalhin sa akin.
Ang anak kong si Ramon ang nagmana ng hilig ko.
Noong bata siya, lagi siyang nakaupo sa tabi ko habang nagbubukas ako ng sirang radyo.
“Tay, paano nakakapasok ang boses sa kahon?”
Ngumingiti ako.
“Hindi pumapasok ang boses, anak. Hinahanap lang natin ang frequency kung saan siya naroon.”
Lumaki siyang matalino at mausisa.
Pagsapit niya ng dalawampu’t anim, nagtatrabaho na siya bilang volunteer communications operator tuwing may bagyo at sakuna.
Iyon din ang dahilan kung bakit siya nawala.
Isang gabi, may napakalakas na bagyong tumama sa amin. Nawalan ng kuryente. Naputol ang telepono. Maraming lugar ang hindi maabot.
Si Ramon ang isa sa mga nag-volunteer na maghatid ng portable radio equipment sa kabilang baryo.
Bago siya umalis, iniabot niya sa akin ang lumang radyo.
“Tay, ingatan mo muna.”
“Bakit hindi mo dalhin?”
“May iba akong radio.”
Pagkatapos ay tumawa siya.
“Kapag nawala ako, dito mo ako hanapin.”
Akala ko biro lang.
Iyon pala ang huling beses na nakita ko siyang buhay.
Kinabukasan, hindi na siya nakabalik.
Hinahanap namin siya nang ilang linggo.
Walang katawan.
Walang sasakyan.
Walang malinaw na sagot.
Sabi ng iba, baka inanod siya ng baha.
May nagsabing baka nahulog sa bangin.
May ilan pang nagkalat ng tsismis na baka kusang umalis dahil may problema.
Hindi ako naniwala.
Kilala ko ang anak ko.
Hindi niya kami basta iiwan.
Kaya iningatan ko ang radyo.
Taon-taon ko iyong nililinis.
Inaayos ko ang antenna.
Pinapalitan ko ang ilang piyesa.
Pero matagal nang wala iyong malinaw na signal.
Hanggang sa naging katatawanan na ako sa barangay.
Tuwing may meeting, dala ko.
Tuwing fiesta, nasa tabi ko.
Minsan, may batang sumigaw:
“Lolo Andres, kausapin mo nga si Superman!”
Nagtawanan ang lahat.
Pati ilang matatanda.
Hindi ako nagalit.
Ang sakit lang ay walang nakakaalam kung ilang gabi akong nakaupo sa dilim, iniikot ang dial, umaasang maririnig ko kahit isang salita mula sa anak ko.
Isang gabi, may simpleng salu-salo sa barangay hall.
Birthday ng kapitan.
Pinilit nila akong sumama.
Dala ko na naman ang radyo.
“Lolo, huwag mo nang ilagay sa mesa, baka mapahiya tayo,” biro ng isa.
Umupo ako sa dulo.
Tahimik.
Bandang alas-diyes ng gabi, biglang nawalan ng kuryente.
Nagkagulo.
May kumuha ng flashlight.
May mga batang nagsigawan.
At sa gitna ng dilim, biglang umilaw ang maliit na indicator ng radyo ko.
Hindi ko iyon pinindot.
Kusang bumukas.
May static.
At pagkatapos—
“…Tay…”
Nalaglag ang kutsara sa kamay ko.
“Tahimik!” sigaw ko.
Tumigil ang lahat.
Lumapit ang kapitan.
“May narinig kayo?”
Hindi ako sumagot.
Hinawakan ko ang radyo gamit ang nanginginig kong kamay.
Muling dumating ang static.
“…kung naririnig mo ito… hindi ako nakauwi…”
May babaeng napahawak sa bibig.
May matandang napaatras.
Kilala nila ang boses.
Si Ramon.
Mahina, putol-putol, pero siya iyon.
“…may na-record ako… huwag mong itapon ang radyo…”
Napahagulhol ako.
“Ramon!”
Parang makakasagot siya.
Pero recording lang pala iyon.
Muling nag-static.
Pagkatapos:
“…may mga tao sa lumang relay station… may ginawa silang mali…”
Nagkatinginan ang mga matatanda.
May binanggit siyang lugar sa bundok.
Isang lumang communications relay site na isinara matapos ang bagyo labingpitong taon na ang nakalipas.
“…hindi aksidente ang nangyari…”
Doon tuluyang nanlamig ang buong barangay.
Ang akala naming random signal ay hindi pala simpleng broadcast.
Ayon sa isang batang technician na naroon, may lumang internal recording module ang radyo. Posibleng na-store iyon noong huling pagkakataong nakakonekta ito sa portable transmitter ni Ramon, pero hindi kailanman na-play dahil nasira ang power circuit.
Nang bumalik ang kuryente saglit at magkaroon ng tamang voltage, awtomatikong nag-activate ang nakatagong recording.
At sa loob ng recording, may mga pangalan.
May mga oras.
May coordinates.
At may isang pangungusap na nagpabago sa lahat:
“May kinuha silang emergency supplies. Nahuli ko sila.”
Kinabukasan, bumalik ang mga awtoridad sa lumang relay station.
Kasama ang mga lumang disaster volunteers at ilang taong nakakakilala sa lugar.
Hindi na ako sumama.
Hindi ko kaya.
Nasa bahay lang ako, nakaupo sa tabi ng radyo.
Bandang hapon, dumating ang kapitan.
Hindi siya makatingin sa akin.
“Mang Andres…”
Tumayo ako.
“May nakita kayo?”
Tumango siya.
Sa lumang gusali, may nahanap silang sirang equipment, lumang logbook, at ilang personal na gamit.
Isa roon ang relo ni Ramon.
Ako mismo ang nagbigay niyon sa kanya noong birthday niya.
Parang nawalan ako ng lakas.
“Nasaan siya?”
Tahimik ang kapitan.
May mga labi raw na natagpuan sa bahagi ng gumuho nang relay site. Kailangan pang kumpirmahin ang pagkakakilanlan.
Pero sa tabi ng mga labi ay nandoon ang ID ni Ramon.
Umupo ako.
Walang lumabas na iyak agad.
Parang naubos.
Labimpitong taon akong umasa.
Labimpitong taon kong inisip na baka isang araw, kakatok siya sa pinto.
Labimpitong taon kong pinakikinggan ang tahimik na radyo.
At nang sa wakas nagsalita ito, hindi pala anak ko ang babalik.
Katotohanan lang.
Makalipas ang ilang araw, nakumpirma nga.
Si Ramon iyon.
Hindi siya tumakas.
Hindi niya kami iniwan.
Nasangkot siya sa pagbubunyag ng pagnanakaw ng emergency supplies noong kasagsagan ng bagyo. Sinubukan niyang mag-report, pero naipit siya sa relay site nang gumuho ang bahagi nito.
Ang ilang detalye ay muling inimbestigahan.
Pero para sa akin, isang bagay lang ang mahalaga.
Hindi nagsinungaling ang anak ko.
Nagkaroon ng simpleng memorial sa barangay hall.
Doon mismo sa lugar kung saan ako ilang taon pinagtawanan dahil sa radyo.
Maraming tao ang dumating.
Tahimik ang lahat.
Walang biro.
Walang tumawa.
Inilagay nila ang larawan ni Ramon sa mesa.
Sa tabi nito, ang lumang radyo.
Lumapit sa akin ang batang dating nanunukso.
“Lolo… sorry po.”
Ngumiti ako.
“Okay lang.”
“Tama po pala kayo na huwag itapon.”
Hinaplos ko ang radyo.
“Hindi ko naman alam kung tama ako. Hindi ko lang kayang bumitaw.”
Pagkatapos ng memorial, umuwi akong mag-isa.
Inilagay ko ang radyo sa dating mesa namin ni Ramon.
Dahan-dahan kong pinaandar.
Static lang.
Wala nang boses.
Pero hindi na ako nalungkot tulad noon.
Dahil sa unang pagkakataon, alam ko na kung saan ko siya pupuntahan.
May puntod na.
May pangalan.
May katotohanan.
Makalipas ang ilang buwan, ginawa ng barangay ang lumang communication room bilang maliit na emergency radio center.
Pinangalanan nila iyon kay Ramon.
Tuwing may bagyo, ginagamit iyon ng mga volunteers para makatulong sa mga lugar na mahina ang signal.
Ako naman ang nagtuturo sa mga kabataan kung paano gumamit ng radio.
Minsan, may batang nagtanong:
“Lolo, totoo bang naririnig natin sa radyo ang mga taong malayo?”
Napangiti ako.
“Oo.”
“Gaano kalayo?”
Tumingin ako sa lumang radyo.
“May mga boses, anak, na kahit maraming taon ang pagitan… nakakahanap pa rin ng paraan para makauwi.”
Bago ako matulog gabi-gabi, nakalagay pa rin ang radyo sa tabi ng kama ko.
Hindi na ako naghihintay na magsalita ito.
Hindi ko na iniikot ang dial hanggang madaling-araw.
Pero minsan, kapag tahimik ang paligid at maririnig ko ang mahinang static, napapangiti ako.
Iniisip kong baka iyon ang paraan ni Ramon para sabihing:
“Tay, nakauwi na ako.”
At lagi kong sinasagot nang pabulong:
“Alam ko, anak. Matagal man kitang hinintay… nakauwi ka rin.”
MGA ARAL SA BUHAY: Huwag pagtawanan ang isang taong mahigpit na kumakapit sa lumang bagay, dahil maaaring hindi mo alam kung anong alaala, pangako, o pag-asang nakatago roon. May mga katotohanang matagal bago lumitaw, pero hindi ibig sabihin na tuluyan na silang mawawala. At habang may pagkakataon, pakinggan natin ang mga taong mahal natin—dahil darating ang panahon na kahit isang simpleng boses nila ay magiging kayamanang handa nating hintayin nang buong buhay.
Kung naantig kayo sa kwentong ito, huwag ninyo itong sarilinin. I-SHARE ninyo ang kwentong ito para mabasa rin ng inyong pamilya, mga kaibigan, at ibang tao ang kagandahan at aral ng kwento. Baka sa simpleng pag-share ninyo, may isang taong maalala ang mahal sa buhay na matagal na niyang hindi nasasabihang, “Mahal kita.”
