Para sa akin, isa lang iyong lumang cassette tape na naiwan sa aparador ni Lolo.
Kupas na ang label.
May alikabok.
At halos hindi na mabasa ang sulat-kamay sa gilid.
Muntik ko na nga iyong itapon kasama ng mga lumang diyaryo at sirang gamit sa bahay.
Pero nang maisaksak namin ang lumang cassette player at marinig ang unang ilang segundo ng recording, biglang nanigas si Mama sa kinauupuan niya.
Dahil ang boses na lumabas mula sa speaker ay hindi kay Lolo.
Boses iyon ng tatay kong si Rogelio—ang lalaking labindalawang taon nang patay.
At pagkatapos ng mahabang katahimikan sa recording, narinig naming sabihin niya—
“Tay… kapag nalaman ito ni Elena at ng mga bata, baka hindi na nila ako mapatawad.”
Napatingin kaming lahat sa isa’t isa.
Si Elena ang pangalan ng nanay ko.
At bago matapos ang recording, may binanggit si Papa na pangalan ng isang batang hindi namin kailanman narinig sa buong buhay namin.
Ako si Marco.
At noong araw na iyon, ang lumang cassette tape na akala naming walang halaga ang nagbukas ng lihim na isinama ni Papa hanggang sa kanyang libingan.
Namatay si Lolo Andres sa edad na walumpu’t pito.
Pagkatapos ng burol, kaming pamilya ang naiwan para maglinis ng lumang bahay niya sa Laguna. Doon lumaki si Papa. Doon din nakatambak ang halos limampung taon ng gamit—lumang radyo, retrato, sulat, plaka, sirang relo, at kahon-kahong dokumento.
Habang nililinis ko ang aparador sa kuwarto ni Lolo, may nakita akong maliit na lata sa ilalim.
Sa loob ay tatlong cassette tape.
Dalawa ay may label na “Christmas 1994” at “Birthday ni Elena.”
Ang pangatlo ay walang petsa.
May isang pangalan lang:
ROGELIO.
“Ma, tingnan mo ‘to,” sabi ko.
Kinuha iyon ni Mama.
Bigla siyang natahimik.
“Sulit-kamay ni Lolo ‘yan,” sabi niya.
Kapatid kong si Paolo ang nakahanap ng cassette player sa sala. Matagal bago gumana. Kinailangan pa naming linisin ang ulo at paikutin ang tape gamit ang lapis.
Noong una, puro static lang.
Pagkatapos ay narinig namin ang boses ni Lolo.
“Sabihin mo na, anak. Para may maiwan tayong record.”
Sumunod ang mahabang buntong-hininga.
Pagkatapos—
boses ni Papa.
Mas bata.
Mas malinaw kaysa sa huli kong alaala sa kanya.
“Tay, hindi ko alam kung saan magsisimula.”
Napahawak si Mama sa bibig.
Labindalawang taon na mula nang mamatay si Papa sa atake sa puso.
At iyon ang unang beses naming narinig muli ang boses niya.
Akala namin alaala lang ang maririnig namin.
Hindi namin alam na pag-amin pala.
Sa tape, kinuwento ni Papa na bago niya nakilala si Mama, nagkaroon siya ng kasintahang nagngangalang Lourdes.
Pareho silang bata noon. Dalawampu’t isang taong gulang si Papa. Labinsiyam si Lourdes.
Nabuntis ang babae.
Nang malaman ng pamilya nito, pinagbawalan silang magkita. Mahirap lang daw si Papa, walang permanenteng trabaho, at walang maipapangakong magandang buhay.
“Tinangka kong puntahan siya,” narinig naming sabi ni Papa. “Pero pinaalis ako ng tatay niya.”
Napatingin ako kay Mama.
Tahimik lang siya.
Nagpatuloy ang recording.
Makalipas ang ilang buwan, nalaman ni Papa na nanganak si Lourdes ng isang babae.
Isabel.
Iyon ang pangalang unang beses naming narinig.
Pero bago pa makita ni Papa ang sanggol, dinala raw si Lourdes ng pamilya nito sa ibang probinsya.
“Hindi ko na sila nakita,” sabi niya sa recording.
“Hanggang kailan?” tanong ni Lolo.
“Labingwalong taon.”
Doon kami napatingin sa isa’t isa.
“Labingwalong taon?” bulong ng kapatid kong si Ana.
Sa tape, sinabi ni Papa na noong labingwalong taong gulang na si Isabel, siya mismo ang naghanap sa ama niya.
Nakakuha raw ito ng lumang address kay Lolo.
Isang hapon, dumating ang dalaga sa bahay.
At doon sila nagkita.
“Kamukha ko siya, Tay,” umiiyak na sabi ni Papa sa recording. “Mata ko. Ilong ko. Pati paraan ng pagtawa.”
Doon na umiyak si Mama.
Hindi dahil may anak si Papa bago sila magkakilala.
Kundi dahil may kasunod pang sinabi si Papa.
“Pero pakiusap, Tay… huwag muna nating sabihin kay Elena.”
Parang biglang naging malamig ang buong kuwarto.
Napahawak si Mama sa dibdib.
“Bakit?” mahinang tanong niya, kahit alam naming recording lang iyon.
Parang sinagot siya ni Papa mula sa nakaraan.
“May problema sa puso si Elena. Buntis siya noon kay Marco. Natakot akong baka ma-stress siya.”
Ako iyon.
Ako ang ipinagbubuntis ni Mama noong unang makita ni Papa ang panganay niyang anak.
“Pero dapat sinabi mo pagkatapos,” sabi ni Lolo sa tape.
“Alam ko.”
Tahimik si Papa.
“Pero habang tumatagal, mas lalo akong natatakot. Baka isipin niyang niloko ko siya. Baka mawala ang pamilya ko.”
Hindi makapaniwala si Mama.
“Hindi kita iiwan…” bulong niya habang umiiyak.
Tuloy ang recording.
Palihim palang nakikipagkita si Papa kay Isabel.
Tinutulungan niya sa tuition.
Pumupunta siya sa graduation.
Nagbibigay siya ng regalo tuwing birthday.
At lahat ng iyon, hindi namin alam.
Biglang naalala ko ang mga pagkakataong umaalis si Papa tuwing weekend at sinasabing may “overtime.”
Ang mga sobre sa drawer niya.
Ang litrato ng isang batang babae na minsang nakita ko noon at sinabi niyang anak ng kaibigan niya.
Si Isabel pala iyon.
Pero ang pinakamasakit ay nang sabihin ni Papa sa tape—
“May isang bagay pa, Tay.”
Matagal siyang hindi nagsalita.
Pagkatapos ay narinig naming humihikbi siya.
“May sakit si Isabel.”
Napapikit si Mama.
“Ano’ng sakit?” bulong ni Ana.
Sa recording, sinabi ni Papa—
“Leukemia.”
Biglang wala nang gumalaw.
“Hindi alam ni Elena,” sabi ni Papa. “Hindi alam ng mga bata. At hindi alam ni Isabel na hindi ko kayang iligtas siya.”
Ayon sa tape, ilang buwan nagpagamot si Isabel.
Nagbigay si Papa ng halos lahat ng kaya niya.
Nagbenta siya ng lumang lupa.
Nangutang.
Nag-overtime.
Ngayon ko naintindihan kung bakit may panahon noon na halos wala siyang ipon kahit maayos ang trabaho niya.
Hindi pala sugal.
Hindi pala ibang babae.
Anak niya.
“Bakit hindi mo sinabi sa akin?” humahagulgol na tanong ni Mama.
Sa huling bahagi ng recording, narinig naming sinabi ni Lolo:
“Rogelio, hindi mo kayang itago ito habang buhay.”
Sumagot si Papa—
“Hindi ko na kailangang itago nang matagal.”
Tahimik.
Pagkatapos—
“Wala na si Isabel.”
Napahagulgol si Mama.
Napatayo ako.
Parang biglang bumigat ang hangin sa lumang bahay.
Namatay si Isabel sa edad na dalawampu’t dalawa.
At si Papa raw ang kasama niya sa ospital noong huling gabi.
Ang huling sinabi ni Isabel sa kanya:
“Papa, huwag mong sirain ang pamilya mo dahil sa akin. Basta sabihin mo sa kanila balang araw na gusto ko silang makilala.”
Doon ako tuluyang napaupo.
May kapatid pala kami.
May kapatid kaming nabuhay.
Nag-aral.
Nagkasakit.
Namatay.
At wala ni isa sa amin ang nakilala siya.
Pagkatapos, may narinig kaming kaluskos sa tape.
Parang may inilabas na papel si Papa.
“Tay, kung hindi ko kayang sabihin kay Elena habang buhay ako, sana ikaw ang magsabi.”
Sumagot si Lolo—
“Hindi ko gustong ako ang gumawa nito.”
“Alam ko.”
“Pero bakit nire-record mo?”
Doon sinabi ni Papa ang pangungusap na hindi ko malilimutan.
“Dahil baka ito na lang ang paraan para marinig nila mula sa sarili kong boses na hindi ko sila niloko… natakot lang akong sabihin ang katotohanan.”
Akala namin tapos na ang tape.
Pero may huling recording.
Ibang boses.
Babae.
Mahina.
“Hello po… Mama Elena.”
Napatingin si Mama sa cassette player.
Nanginginig ang kamay niya.
“Ako po si Isabel.”
Walang huminga sa amin.
“Hindi ko po alam kung maririnig n’yo ito. Sabi ni Papa baka balang araw.”
Umiyak ang boses sa tape.
“Pasensya na po kung naging sikreto ako.”
Napahagulhol si Mama.
“Hindi mo kasalanan…”
Pero nagpatuloy si Isabel.
“Hindi ko po gustong kunin si Papa sa inyo. Gusto ko lang po malaman kung sino siya. At noong nakilala ko siya, lagi niya kayong kinukuwento.”
Tahimik kaming lahat.
“Sabi niya mabait daw si Mama Elena. Sabi niya si Marco raw matigas ang ulo pero mabuti ang puso. Si Ana raw mahilig kumanta. Si Paolo raw laging nawawala ang tsinelas.”
Napatawa si Paolo habang umiiyak.
Totoo iyon.
“Pakiramdam ko po, kilala ko na kayo kahit hindi pa tayo nagkikita.”
Doon napahawak si Mama sa cassette player na parang kaya niyang hawakan ang kamay ng batang nagsasalita.
“Kung sakaling wala na ako kapag narinig n’yo ito… sana huwag po kayong magalit kay Papa.”
Huminto sandali si Isabel.
“Takot lang po siya.”
At ang huling sinabi niya—
“Sana kahit isang beses, tawagin n’yo rin akong pamilya.”
Hindi na kinaya ni Mama.
Napahagulgol siya sa mesa.
Kami ring magkakapatid, umiiyak.
Dahil sa isang lumang cassette tape, biglang dumami ang pamilya namin ng isang tao.
Pero huli na para yakapin siya.
Sa loob ng lata, may isa pang sobre.
Nandoon ang address ng puntod ni Isabel.
Kinabukasan, pumunta kami.
Simple lang ang sementeryo.
Maliit ang lapida.
Nakasulat:
ISABEL LOURDES SANTOS
1979–2001
Nang makita ni Mama ang apelyido namin, napahawak siya sa akin.
“Ginamit niya pala ang apelyido ng Papa ninyo.”
Lumuhod si Mama sa harap ng puntod.
Matagal siyang hindi nagsalita.
Pagkatapos ay hinaplos niya ang pangalan.
“Isabel…”
Tumulo ang luha niya.
“Anak…”
Iyon ang unang pagkakataong tinawag ni Mama ang babaeng iyon na anak.
At iyon din ang pinakamasakit.
Dahil walang sumagot.
Iniwan namin doon ang family picture namin.
Sa likod, isinulat ni Mama:
“Hindi ka naging sikreto dahil nahihiya kami sa’yo. Naging sikreto ka dahil natakot ang isang taong mahal ka naming lahat. Patawad kung huli ka naming nakilala.”
Pagkatapos naming umalis, bumalik ako sa bahay ni Lolo.
Kinuha ko ang cassette tape at inilagay sa isang bagong kahon kasama ng mga litrato ni Papa.
Hindi ko iyon itinapon.
Hindi ko rin itinago.
Ipinarinig namin iyon sa buong pamilya.
Dahil ayoko nang may isa pang katotohanan na mamatay dahil lang natatakot tayong magsalita.
Hanggang ngayon, tuwing naiisip ko si Papa, hindi ko alam kung dapat ba akong magalit o maawa.
Mahal niya kami.
Pero minsan, hindi sapat ang pagmamahal kapag ang katotohanan ay palaging ipinagpapaliban.
Dahil may mga lihim na akala natin ay pinoprotektahan ang pamilya.
Pero habang tumatagal, iyon pala ang nag-aalis sa atin ng pagkakataong magmahal ng isang taong hindi natin alam na naghihintay din sa atin.
At kung may natutunan ako sa lumang cassette na iyon, ito iyon:
Huwag hintaying wala na ang tao bago sabihin ang katotohanan. Dahil may mga “patawad,” “mahal kita,” at “pamilya ka namin” na kahit gaano katapat—kapag sa puntod na sinabi, wala nang yakap na sasagot.
Kung naantig kayo sa kuwentong ito, LIKE, SHARE, AT MAG COMMENT SA comment section sa facebook page post.
