Para sa kanila, ako ang paboritong anak.
Ako raw ang laging sinusundo ng suwerte, ang laging kinakampihan, ang laging inuuna ni Papa sa lahat.
Kaya nang mailibing na namin siya, ako rin ang unang itinulak palabas ng bahay.
“Lumayas ka na!” sigaw ni Kuya Romel habang nakaturo sa pinto. “Ikaw naman pala ang paborito, ’di ba? Baka pati huling bilin ni Papa, sa’yo lang iniwan!”
Hindi ako nakasagot.
Nanginginig lang ang kamay ko habang hawak ang maliit kong bag. Si Ate Liza naman, pulang-pula ang mata, hindi dahil sa pag-iyak kundi sa galit.
“Simula’t sapul, ikaw na lagi ang kasama niya. Ikaw ang isinasama sa bangko, sa ospital, sa palengke, kahit sa sementeryo. Huwag mo kaming gawing tanga. Alam naming may tinatago kayo.”
Sa sulok ng sala, tahimik lang si bunso naming si Maricel, pero nang magsalita siya, iyon pa ang pinakamasakit.
“Kung talagang mahal ka ni Papa nang sobra, bakit hindi ka niya kayang ipagtanggol ngayon?”
Parang may kung anong sumabog sa dibdib ko.
Gusto kong sumigaw. Gusto kong sabihin na kung alam lang nila ang totoo, baka hindi nila kayang ulitin ang mga salitang iyon.
Pero pinili kong manahimik.
Dahil iyon din ang ipinangako ko kay Papa bago siya tuluyang pumikit.
Na kahit anong mangyari, kahit kamuhian pa ako ng sarili kong mga kapatid, hindi ko sasabihin ang lihim na siya mismo ang nakiusap na ibaon naming dalawa.
Hanggang sa dumating ang huling sulat niya.
At doon nagbago ang lahat.
Ako si Daniel, pangatlo sa apat na magkakapatid. Hindi ako ang pinakamatanda, hindi rin ako ang bunso. Ako lang iyong anak na naiwan sa probinsya nang isa-isa nang umalis ang mga kapatid ko para magtrabaho sa siyudad.
Si Kuya Romel naging seaman. Si Ate Liza nagtrabaho sa Cebu. Si Maricel naman, nakapangasawa sa Maynila.
Ako lang ang naiwan kay Papa sa lumang bahay naming kahoy, lalo na nang mamatay si Mama walong taon na ang nakalipas.
Noong una, hindi ko iyon tiningnang sakripisyo. Mahal ko si Papa. Tahimik siyang tao, pero maalaga. Noong maliliit pa kami, siya ang unang bumabangon para magluto ng lugaw kapag may lagnat kami. Siya rin ang huling natutulog kapag may problema sa pera.
Pero nang tumanda siya, may nagbago.
Madalas na niyang nakakalimutan ang simpleng bagay.
Minsan, lumabas siya para bumili ng asin pero umuwi na walang dala at hindi maalala kung saan siya galing. Minsan naman, tinawag niya akong “Rico,” pangalan ng kapatid niyang matagal nang patay.
Napansin iyon ng mga kapatid ko tuwing umuuwi sila, pero mabilis lang nilang tinatawanan.
“Normal lang ’yan, matanda na si Papa,” sabi ni Ate Liza.
Pero isang hapon, habang magkasama kami sa health center, iba ang sinabi ng doktor.
Maaga pa raw ang simula ng dementia ni Papa.
Hindi pa malala, pero darating ang araw na lalong lalabo ang alaala niya, maliligaw siya, at maaaring hindi na niya makilala ang mga tao sa paligid niya.
Pakiramdam ko noon, may humila sa mundo pababa.
Mas masakit pa roon ang sumunod na sinabi ni Papa paglabas namin ng clinic.
“Huwag mo munang sasabihin sa mga kapatid mo.”
Napahinto ako. “Bakit, Pa?”
Ngumiti siya, pero may lungkot sa mga mata niya. “Ayokong maawa sila sa akin. Ayokong umuwi lang sila dahil may sakit ako. Gusto ko, umuwi sila dahil gusto nila akong makita.”
Mula noon, mas lalo akong naging anino ni Papa.
Kasama niya ako sa bangko dahil nakakalimutan na niya minsan ang pirma niya.
Kasama niya ako sa palengke dahil natatakot siyang maligaw.
Kasama niya ako sa sementeryo dahil may mga araw na hindi na niya maalala kung saang puntod nakalibing si Mama.
Sa tuwing nakikita iyon ng mga kapatid ko, akala nila espesyal ako.
“Paborito ka talaga,” pabirong sabi noon ni Maricel, pero ramdam ko ang kirot sa boses niya.
Hindi nila alam, ang bawat sandaling magkasama kami ni Papa ay hindi pribilehiyo.
Pamamaalam iyon.
May mga gabing ginigising niya ako alas-dos ng madaling-araw.
“Daniel,” mahina niyang tawag, “nasa bahay pa ba tayo?”
Tatayo ako, hahawakan ang balikat niya, at sasabihing, “Oo, Pa. Nandito lang tayo.”
Minsan, iiyak siya nang tahimik.
“Paano kung dumating ang araw na hindi ko na maalala ang mukha ninyo?”
Wala akong maisagot noon. Yayakapin ko na lang siya.
Sa mga panahong iyon, hindi ko na mabilang kung ilang beses kong gustong tawagan ang mga kapatid ko at isumbat ang lahat.
Gusto kong sabihin na habang abala sila sa kani-kanilang buhay, ako ang sumasalo kay Papa kapag nanginginig ang kamay niya. Ako ang nagtatago ng kutsilyo kapag napagkakamalan niyang kutsara. Ako ang sumasagot sa parehong kuwento niya nang sampung beses sa iisang araw.
Pero pinili kong manahimik.
Dahil ayokong labagin ang hiling niya.
Buwan bago siya namatay, isinama niya ako sa bayan. Hindi sa bangko. Hindi sa klinika. Kundi sa opisina ng abogado.
Paglabas namin, mahigpit niyang hinawakan ang kamay ko.
“Kapag wala na ako,” sabi niya, “marami kang maririnig na masasakit. Huwag kang sasagot. May iiwan ako. Siya na ang bahala.”
Hindi ko agad naintindihan ang ibig niyang sabihin.
Hanggang sa araw ng burol niya.
Sa tabi ng kabaong, halos hindi ako makatulog sa kaiisip kung paano ko haharapin ang pagkawala niya. Pero ang mas mabigat pa pala ay ang galit ng sarili kong mga kapatid.
Narinig kong nagbubulungan sila sa kusina.
“Sigurado akong si Daniel ang may alam sa lahat ng papeles.”
“Baka nailipat na sa pangalan niya ang lupa.”
“Hindi na ako magtataka. Siya nga ang paborito.”
Pinili kong manahimik kahit bawat salita nila ay parang kutsilyong paulit-ulit na sinasaksak sa dibdib ko.
At nang matapos ang libing, sumabog na nga ang lahat.
Sa sala mismo, sa harap ng mga kandilang hindi pa nauupos, itinuro nila ako palabas ng bahay.
Wala raw akong hiya.
Ako raw ang dahilan kung bakit inilayo ni Papa ang loob niya sa kanila.
Ako raw ang sumingit.
Ako raw ang paborito.
Hindi ko na kaya noon. Kinuha ko ang bag ko at handa na sanang lumabas nang biglang dumating ang abogado ni Papa.
May dala siyang isang makapal na sobre.
“Nakiusap ang inyong ama,” sabi niya, “na pitong araw matapos siyang mailibing, saka lamang ito bubuksan sa harap ninyong lahat.”
Napatigil kaming lahat.
At doon, sa hapag kung saan dati sabay-sabay kaming kumakain, binuksan ang sulat ni Papa.
Ako pa rin ang unang hindi makatingin.
Nang magsimulang magbasa ang abogado, halos tumigil ang tibok ng puso ko.
“Sa mga anak ko,” panimula ng sulat, “kung binabasa ninyo ito, ibig sabihin wala na ako, at malamang galit na naman kayo kay Daniel.”
Parang may humigpit sa lalamunan ko.
Nagpatuloy ang abogado.
“Alam kong iniisip ninyo na paborito ko siya dahil siya ang laging kasama ko. Hindi ninyo alam kung ilang gabi akong humingi ng tawad sa kanya dahil pinasan niya ang dapat ay pinaghahatian ninyong magkakapatid.”
Natahimik ang buong bahay.
“Hindi ko siya laging isinasama dahil siya ang paborito. Isinasama ko siya dahil natatakot na ako.”
Napaangat ang tingin nina Kuya Romel at Ate Liza.
“Takot akong maligaw sa palengke. Takot akong hindi na makauwi. Takot akong tumingin sa puntod ng asawa ko at makalimutan ang mukha niya. Takot akong isang umaga, hindi ko na maalala ang mga pangalan ninyong lahat.”
Doon ko narinig ang unang hikbi ni Maricel.
“Si Daniel ang saksi sa mga kahinaan kong ayokong makita ninyo. Siya ang humawak sa akin tuwing nanginginig ako. Siya ang umalalay sa akin papuntang banyo. Siya ang paulit-ulit na nagpapaalala sa akin na nandito pa ako sa sarili kong bahay.”
Napayuko si Kuya Romel.
“Kung may dapat kayong pagselosan, huwag ang oras na ibinigay ko sa kanya. Kundi ang bigat na ipinapasan ko sa kanya habang kayo’y malayo.”
Ramdam ko ang paglubog ng dibdib ko habang binabasa ang mga kasunod na linya.
“Hindi ko sinabi sa inyo ang sakit ko dahil ayokong bumalik kayo dahil sa awa. Gusto kong maalala ninyo ako bilang ama, hindi bilang pasanin. Pero si Daniel, wala siyang pagpipilian. Araw-araw niya iyong nakita. Araw-araw niya iyong binuhat.”
Nanginig ang tuhod ko.
Sa huling bahagi ng sulat, lalo akong nawasak.
“Anak, kung may nasabi silang masasakit sa iyo pagkatapos kong mamatay, patawarin mo sila. Hindi nila alam ang totoo. At sa inyong tatlo, patawarin ninyo rin ang kapatid ninyo. Hindi ko siya inagaw para sa sarili ko. Siya ang natira nang ako’y unti-unti nang nawawala.”
Huminto ang abogado. Nangingilid na rin ang luha niya.
May pahabol pa.
“Daniel, hindi kita laging sinasama dahil paborito kita. Sinama kita dahil ikaw ang tanging hindi bumitaw kahit nakita mo kung gaano ako kahina. Ikaw ang lakas ng huli kong mga araw.”
Wala nang nagsalita pagkatapos noon.
Si Ate Liza ang unang napaluhod, tinakpan ang bibig, at umiyak nang malakas.
Si Kuya Romel, iyong lalaking kanina lang ay gustong itulak ako palabas, biglang naupo sa sahig at yumuko na parang batang napagalitan.
Si Maricel lumapit sa akin, nanginginig ang kamay.
“Kuya… patawad,” bulong niya.
Pero hindi na agad ako nakasagot.
Dahil sa totoo lang, hindi ang galit nila ang pinakamasakit.
Ang pinakamasakit ay iyong katotohanang tama si Papa.
Hindi nila alam.
Hindi nila nakita kung paanong unti-unti siyang nawala habang buhay pa siya.
At ako, ako ang nakakita sa lahat.
Ako ang huling nakarinig sa paulit-ulit niyang tanong na, “Anak, nandito ka pa ba?”
Ako ang huling sinabihan niyang, “Huwag mo akong pababayaan.”
At ako rin ang huling hinawakan niya bago siya tuluyang pumikit.
Lumapit sa akin si Kuya Romel at niyakap ako.
Mahigpit.
Basang-basa ng luha ang balikat ko.
“Hindi ka pala paborito,” umiiyak niyang sabi. “Ikaw pala ang pinakamabigat ang pasan.”
Napapikit ako.
At sa wakas, doon lang ako tunay na napaiyak.
Dahil tama siya.
Hindi ako ang paboritong anak.
Ako lang ang anak na naiwan para masaksihan kung paano unti-unting nagpapaalam ang isang ama.
At kung gugustuhin ko mang mabago ang lahat, hindi ko ipagpapalit ang sakit na iyon.
Dahil kahit masakit, kahit ako ang napagbintangan, kahit ako ang ipinagtabuyan…
ako rin ang huling laging kasama ni Papa.
At hanggang ngayon, sa tuwing naiisip ko ang sulat niyang iyon, iisa lang ang kirot na hindi nawawala—
na gagawin ko ang lahat, marinig ko lang ulit ang boses niyang mahina ngunit panatag na nagtatanong:
“Anak… nandito ka pa ba?”
At habang buhay kong isasagot sa hangin ang hindi ko na muling maibubulong sa kanya:
“Oo, Pa. Nandito lang ako.”
