Para sa kanila, isa lang akong matandang taga-ayos ng organ na dapat marunong lang humigpit ng turnilyo, maglinis ng lumang kahoy, at umalis kapag tumunog na ulit nang maayos ang instrumento.
Isang taong hindi dapat nagtatanong kung bakit may panel na tila sadyang hindi binubuksan.
At nang sabihin kong kailangan kong tanggalin ang maliit na tabla sa gilid ng organ dahil may kakaibang kalansing sa loob, agad akong pinigilan.
“Hindi mo kailangang galawin ‘yan!”
“Organ lang ang pinapagawa namin sa’yo!”
Hanggang sa may isang lalaki pang tumuro sa pinto at nagsabing,
“Kung hindi mo kayang ayusin nang hindi sinisira, umalis ka na.”
Tahimik lang akong yumuko.
Pero hindi ako umalis.
Dahil apatnapung taon na akong nag-aayos ng mga lumang organ, at alam ko kung alin ang tunog ng sirang mekanismo at alin ang tunog ng isang bagay na sadyang itinago.
Nang tuluyan kong mabuksan ang maliit na panel—
may nahulog na lumang singsing.
Kasunod nito, isang kupas na litrato ng isang batang babae at isang lalaking nakasuot ng puting polo.
At nang makita iyon ng pari sa likod ko, bigla niyang binitiwan ang rosaryong hawak niya.
Ako si Mang Arturo Reyes, pitumpu’t isang taong gulang.
Bata pa lang ako, marunong na akong kumalikot ng mga lumang instrumento dahil organist ang ama ko noon sa maliit naming parokya.
Hindi ako marunong tumugtog nang mahusay.
Pero kabisado ko ang loob ng organ.
Ang bellows.
Ang mga pedal.
Ang mga kahoy na bahagi.
Ang bawat munting tunog kapag may mali.
Kaya nang tawagin ako ng Simbahan ng Santa Lucia para tingnan ang kanilang lumang pipe organ, hindi ko inasahang may makikita akong higit pa sa tuyong grasa at sirang kahoy.
Mahigit walumpung taon na raw ang instrumento.
Ang reklamo, may dalawang nota na hindi tumutunog nang maayos at may kalansing kapag pinipindot ang lower register.
Habang nag-iinspeksyon ako, napansin kong hindi galing sa mekanismo ang ingay.
Galing iyon sa ilalim ng isang makitid na wooden panel.
Kakaiba ang pagkakakabit.
Hindi turnilyo.
Hindi pako.
Parang sadyang ginawang lihim.
“Father,” sabi ko, “kailangan ko pong buksan ito.”
Napatingin sa akin si Father Mateo.
“Hindi ba delikado?”
“Kung hindi natin bubuksan, hindi ko malalaman kung ano ang humaharang.”
Bago pa siya makasagot, dumating ang parish council chairman na si Mr. Valdez.
“Ano na naman ‘yan?”
Ipinaliwanag ko.
Umiling siya.
“Huwag mong galawin. Heritage piece ‘yan.”
“Sir, may bagay po sa loob.”
“Wala kang pakialam kung ano ‘yan.”
Doon nagsimula ang sigawan.
Hindi ko sila sinagot.
Sa edad ko, sanay na akong pagtaasan ng boses.
Mas pinili kong makinig sa instrumento.
Tinapik ko ang panel.
May tunog.
Tok.
May matigas na bagay sa likod.
Tiningnan ko si Father Mateo.
“Father, kayo po ang magdesisyon.”
Matagal siyang tumahimik.
Pagkatapos ay tumango.
“Buksan natin.”
Maingat kong sinungkit ang lumang latch gamit ang maliit na flat screwdriver.
Bumukas ang panel nang halos walang puwersa.
May makapal na alikabok.
May lumang tela.
At mula sa loob, may maliit na bagay na gumulong sa sahig.
Isang singsing.
Manipis na gintong banda na may maliit na bato.
Kasunod nito, may lumang litrato.
Pinulot ni Father Mateo ang litrato.
Isang dalagang nasa edad dalawampu.
Nakatayo sa tabi ng isang binatang nakasuot ng puting polo.
Pareho silang nakangiti.
Sa likod ng litrato, may sulat-kamay.
“Para kay Clara. Kapag dumating ang tamang araw, babalik ako.”
Biglang namutla si Father Mateo.
“Ano po?” tanong ko.
Hindi siya agad sumagot.
Tinitigan niya lang ang litrato.
Pagkatapos ay bumulong:
“Si Clara… pangalan ng nanay ko.”
Napatigil ang lahat.
Si Mr. Valdez, na kanina’y galit, biglang natahimik.
At ang mas nakakagulat—
kilala rin niya ang lalaking nasa larawan.
“Parang si Ernesto Salazar ‘yan,” sabi niya.
Ang dating choir director.
Ang lalaking misteryosong nawala mahigit limampung taon na ang nakalipas.
Doon nagsimulang lumabas ang lumang kuwento.
Batang dalaga raw noon si Clara Villanueva, anak ng isang mahigpit at mayamang pamilya.
Madalas siyang kumanta sa choir.
Doon niya nakilala si Ernesto, isang mahirap ngunit mahusay na organ assistant.
Nagkaroon sila ng lihim na relasyon.
Tutol ang pamilya ni Clara.
Ayon sa kuwento, isang araw ay biglang umalis si Ernesto at hindi na bumalik.
Iyon ang kuwento na kinalakihan ni Father Mateo.
“Sinabi ng lolo ko na pinabayaan daw ni Ernesto ang nanay ko,” sabi niya.
“Pagkatapos noon, nagpakasal si Mama sa tatay ko.”
Napatingin siya sa singsing.
“Pero bakit nandito ito?”
May napansin akong maliit na sulat na nakatiklop sa loob mismo ng compartment.
Halos madurog na sa tagal.
Maingat naming binuksan.
Ang unang linya:
Clara, hindi ako umalis dahil ayaw kita.
Nanlaki ang mata ni Father Mateo.
Binasa niya nang malakas.
Sinabi ni Ernesto na nalaman ng pamilya ni Clara ang plano nilang magpakasal.
Pinilit siyang lumayo.
Pinagbantaan ang kanyang ina.
At bago siya tuluyang paalisin sa bayan, nagtago siya ng singsing at litrato sa organ dahil iyon ang tanging lugar na siguradong pupuntahan ni Clara.
“Akala ko hahanapin mo rito,” nakasulat.
“Akala ko maririnig mo ulit ang organ at maaalala mong may iniwan akong pangako.”
Napaupo si Father Mateo.
May isa pang linya sa ibaba.
“Kung hindi ako makabalik, sana huwag mong isipin na iniwan kita.”
Tahimik ang buong simbahan.
Walang nagsasalita.
Ang kaninang galit na mga tao, nakatingin na lang sa sahig.
Tinanong ni Father Mateo kung buhay pa ang kanyang ina.
Oo.
Ninety-two years old na si Clara at nakatira sa kanilang lumang bahay kasama ang kapatid niyang babae.
Kinabukasan, dinala namin sa kanya ang singsing, litrato, at sulat.
Nang makita niya ang litrato, agad niyang nakilala ang mukha.
Hindi niya kailangan ng paliwanag.
“Ernesto…”
Isang pangalan lang.
Pero parang bumalik ang limampung taon sa mukha niya.
Hinawakan niya ang singsing.
Nanginginig ang mga daliri niya.
“Hindi niya pala ako iniwan.”
Hindi ko makalimutan kung paano niya sinabi iyon.
Hindi galit.
Hindi tuwa.
Kundi parang isang taong buong buhay nagdala ng sugat na ngayon lang nalaman kung paano siya nasaktan.
Umiyak si Father Mateo.
“Ma… bakit hindi mo sinabi sa akin?”
“Akala ko iniwan niya ako.”
“Hindi pala.”
Umiling si Clara.
“Hindi ko alam.”
May luha siyang dumadaloy sa pisngi.
“Hinintay ko siya nang dalawang taon.”
“Bawat Linggo pumupunta ako sa organ.”
“Pero hindi ko alam na may panel pala.”
Doon ako napayuko.
Limampung taon.
Paulit-ulit niyang dinaanan ang instrumento.
Paulit-ulit niyang narinig ang tunog.
At ilang pulgada lang mula sa kamay niya—
naroon ang singsing at sulat.
Naghihintay.
Pero hindi nabuksan.
Hinahanap namin si Ernesto sa lumang parish at civil records.
Makalipas ang ilang araw, may nahanap ang parish secretary.
Lumipat pala si Ernesto sa Mindoro.
Nagtrabaho bilang music teacher.
Hindi nag-asawa.
At namatay noong 2009.
Nang sabihin iyon kay Clara, mahigpit niyang hinawakan ang singsing.
“Hindi siya nag-asawa?”
Umiling si Father Mateo.
Napapikit ang matanda.
“Hinintay niya rin pala ako.”
Wala nang nakapagsalita.
Tatlumpung minuto siyang tahimik.
Pagkatapos ay humiling siya ng isang bagay.
“Dalhin n’yo ako sa simbahan.”
Dinala namin siya kinabukasan.
Mahina na ang kanyang tuhod.
Naka-wheelchair.
Pero nang makita niya ang organ, ngumiti siya.
Hiniling niyang buksan ko ulit ang panel.
Inilagay niya sa loob ang singsing.
Kasama ang bagong litrato niya.
Matanda na siya.
Maputi na ang buhok.
Sa likod ng litrato, siya mismo ang sumulat:
“Ernesto, hindi rin kita kinalimutan.”
Nang isasara ko na ang panel, pinigilan niya ako.
“Arturo…”
“Opo?”
“Pwede bang huwag muna?”
“Bakit po?”
Tumingin siya sa organ.
“Gusto kong makita kahit isang araw ang lugar kung saan niya ako hinintay.”
Umiyak si Father Mateo sa tabi niya.
Ako rin.
Dahil sa buong buhay ko, maraming instrumento na akong binuksan.
Maraming piyesang pinalitan.
Maraming lumang mekanismong binuhay ulit.
Pero iyon ang unang pagkakataon na napagtanto kong may mga bagay na hindi nasisira dahil sa panahon.
Nasasayang lang dahil walang nakakaalam kung saan nakatago.
Tatlong linggo matapos noon, namatay si Clara habang natutulog.
Sa kanyang burol, inilagay ni Father Mateo ang litrato ni Ernesto sa tabi ng kabaong.
At sa daliri ng kanyang ina—
ang singsing na limampung taon niyang hindi nakita.
Nang matapos ang misa, lumapit sa akin si Father Mateo.
“Mang Arturo…”
“Opo, Father?”
“Kung pinaalis ka namin noon…”
Hindi niya tinapos.
Hindi na kailangan.
Kung umalis ako—
mananatili sa loob ng organ ang singsing.
Mananatiling kasinungalingan sa puso ni Clara na iniwan siya ng lalaking minahal niya.
At baka namatay siyang naniniwalang hindi siya hinintay.
Napatingin ako sa lumang organ.
Ngayon, maayos na itong tumutunog.
Wala na ang kalansing.
Pero kapag naririnig ko ang mababang nota nito, naaalala ko ang dalawang taong naghihintay sa isa’t isa sa magkaibang lugar.
Isang babae na bumalik sa simbahan bawat Linggo.
Isang lalaki na namuhay sa malayo nang hindi nag-asawa.
At sa pagitan nila—
isang kahoy na panel na walang sinumang naglakas-loob buksan.
Ang pinakamasakit ay hindi na hindi sila nagkatuluyan.
Kundi ang katotohanang pareho pala silang naghihintay.
Pareho silang nagmahal.
Pareho silang naniwalang baka isang araw ay bumalik ang isa.
Pero dumaan ang mga taon.
Tumanda sila.
At nang mabuksan sa wakas ang lihim—
isa na lang sa kanila ang buhay para marinig ang katotohanan.
Kaya hanggang ngayon, kapag may nagsasabing luma na ang isang bagay at wala nang halaga, hindi ako agad naniniwala.
Dahil minsan, sa likod ng isang sirang panel—
may isang buong buhay na naghihintay lang na marinig.
At may mga salitang limampung taon nang huli—
pero sapat pa rin para basagin ang puso ng taong buong buhay naghintay na mahalin pabalik.
