Para sa kanila, isa lang akong matandang baliw na may dalang sirang laruan.
Isang matandang nakaupo sa wheelchair, may gusgusing damit, nanginginig ang kamay, at pilit pumapasok sa orphanage na matagal nang nagpalit ng pangalan, pintura, at mga taong namamahala.
At dahil dala ko raw ay lumang kahoy na laruan na wala nang silbi, walang awa nila akong pinalayas sa harap ng mga bata, nurses, at madre… habang yakap-yakap ko ang munting kahoy na bus na tatlumpung taon kong iningatan.
Hindi nila alam, hindi laruan ang dala ko.
Dala ko ang huling bakas ng mga batang minsang nawala sa loob mismo ng bahay-ampunang iyon.
Ako si Mang Simo. Noong malakas pa ang tuhod ko, janitor ako sa San Gabriel Orphanage. Ako ang nagwawalis ng hallway, nagkukumpuni ng sirang bintana, nagbubuhat ng sako ng bigas, at minsan, ako rin ang tagapag-aliw ng mga batang umiiyak sa gabi dahil nangungulila sa magulang na hindi na bumalik.
May isang kahoy na laruan noon na ginawa ko mula sa retasong tabla. Hugis bus iyon, may maliliit na butas sa tagiliran na parang bintana. Hindi maganda ang pagkagawa ko, pero mahal na mahal iyon ng mga bata. Kapag umiiyak sila, ipapahawak ko iyon at sasabihing, “Balang araw, may sasakyang darating para dalhin kayo sa pamilyang magmamahal sa inyo.”
Pinakamasaya roon si Mila, batang babae na may nunal sa ilalim ng mata. Lagi niyang sinasabi, “Tatay Simo, kapag may pamilya na ako, isasama kita.”
Hindi ko siya anak, pero sa puso ko, anak ko siya.
Isang gabi, may dumating na van sa orphanage. Tahimik. Walang ilaw sa loob. Pinapasok iyon ng dating administrator na si Mr. Salcedo. Akala ko delivery ng pagkain. Pero pagkatapos ng gabing iyon, tatlong bata ang biglang nawala—si Mila, si Junjun, at si Teresa.
Sinabi sa report na nailipat daw sila sa ibang foundation. Ngunit walang papeles. Walang paalam. Walang yakap.
Kinabukasan, nakita ko ang kahoy na bus sa ilalim ng kama ni Mila. May gasgas ang ilalim, parang may itinago siya roon. Nang buksan ko, may maliit na papel na nakarolyo sa loob.
Mga pangalan.
Mga petsa.
At plate number ng van.
Nanginginig akong dinala iyon kay Mr. Salcedo. Pero imbes na tulungan ako, sinampal niya ako at sinabing, “Kung mahal mo ang buhay mo, kalimutan mo ang nakita mo.”
Hindi ako marunong lumaban noon. Isa lang akong janitor. Wala akong pera, walang abogado, walang kakilalang pulis. Pero hindi ko itinapon ang laruan. Tinago ko iyon sa ilalim ng kama ko, kasama ang listahan ng mga batang nawala. Bawat gabi, binabasa ko ang mga pangalan nila at humihingi ng tawad.
Mila Santos.
Junjun Reyes.
Teresa Dela Peña.
Rafael.
Lorna.
Samuel.
Habang tumatagal, dumadami ang pangalan. May mga batang sinasabing “na-adopt,” pero walang bumabalik na larawan, walang dokumentong maayos, walang pamilya na nagpapakilala. Minsan, naririnig ko ang mga bata sa gabi, nagtatanong kung kailan sila kukunin. Pero ang ibang kumukuha sa kanila ay hindi pamilya. Mga taong naka-kotse, may sobre, at laging pinapadaan sa likod na gate.
Nag-ipon ako ng ebidensya. Mga punit na papel. Mga petsang nakita ko sa logbook. Mga pangalan ng staff na naka-duty. Lahat iyon, isiniksik ko sa ilalim ng kahoy na bus.
Hanggang isang araw, pinalayas nila ako.
Sinabi nilang nagnakaw daw ako ng pagkain. Sinabi nilang matanda na ako at nag-iimbento ng kuwento. Sinabi nilang dapat akong makulong kung babalik pa ako. Umalis ako na walang dala kundi ang laruan.
Tatlumpung taon kong iningatan iyon.
Kahit nagutom ako. Kahit natulog ako sa waiting shed. Kahit ilang beses ko nang naisip na sunugin na lang iyon para makalimot.
Pero paano ko susunugin ang huling sigaw ng mga batang nagtitiwala sa akin?
Kaya nang marinig kong muling binuksan ang orphanage sa ilalim ng bagong pamunuan, pinilit kong bumalik. Nakasakay ako sa wheelchair, itinulak ng pamangkin kong si Lito. Ang akala ko, makikinig na sila. Akala ko, panahon na para malaman ng mundo ang nangyari.
Pero sa gate pa lang, pinagtawanan na ako ng isang staff.
“Lolo, museum ba ito? Bakit kayo may dalang sirang laruan?”
“May kailangan akong ipakita sa Mother Superior,” sabi ko.
Lumapit ang isang nurse. “Sir, hindi puwede. Baka kung ano-ano lang ang dala ninyo. Baka delikado.”
“Hindi ito delikado,” sagot ko. “Ito ang dahilan kung bakit may mga batang hindi na nakauwi.”
Tumawa ang isang lalaki sa ID desk. “Ay, conspiracy na naman. Lolo, umuwi na kayo.”
Napuno ng luha ang mata ko. Hindi dahil sa insulto. Sanay na ako roon. Ang masakit, nasa likod nila ang mga batang nakatingin sa akin, hawak ang sariling laruan, hindi alam na minsan may mga batang tulad nila na nawala nang walang paalam.
“Pakiusap,” sabi ko. “Buksan lang natin ang ilalim.”
“Enough,” sabi ng staff. “Ilabas siya.”
Tinulak nila ang wheelchair ko palayo. Nadulas sa kamay ko ang kahoy na bus. Bumagsak ito sa sahig.
Nabasag ang ilalim.
Kumalat ang mga dilaw na papel.
Mga lumang litrato.
Mga pangalan ng bata.
At isang maliit na rosaryo na pag-aari ni Mila.
Biglang natahimik ang hallway. Lumapit ang madre, si Sister Agnes, at dahan-dahang pinulot ang isang papel. Habang binabasa niya ang unang pangalan, nanginig ang labi niya.
“Hindi ito ordinaryong listahan,” sabi niya. “Ito ang mga pangalan sa lumang missing children inquiry na hindi kailanman nasara.”
Napahawak sa bibig ang nurse. Ang lalaking tumawa sa akin ay napaatras.
Dumating ang social worker at pulis. Isa-isa nilang binuklat ang mga papel. May plate number. May petsa. May pangalan ng dating administrator. May mga lugar kung saan sinasabing dinala ang mga bata. Sa ilalim ng pinakamalaking papel, may sulat-kamay na halatang bata ang gumawa.
“Tatay Simo, kung makita mo ito, hinahanap kami.”
Hindi ko na kinaya. Napahagulgol ako sa wheelchair.
“Mila…” bulong ko. “Anak, patawad. Ang tagal kong dumating.”
Dinala nila ako sa maliit na opisina. Doon ko ikinuwento ang lahat—ang van, ang likod na gate, ang pekeng adoption papers, ang mga batang hindi na bumalik. Habang nagsasalita ako, para akong muling bumabalik sa gabing narinig ko ang iyak sa hallway. Ang bawat pangalan ay parang kutsilyong unti-unting bumabaon sa dibdib ko.
Makalipas ang ilang linggo, muling nabuksan ang kaso. May ilang batang natagpuan—matanda na ngayon, may ibang pangalan, may pamilyang hindi alam kung paano sila napunta roon. May ilan ding hindi na nakita kailanman.
At isang araw, may babaeng dumating sa orphanage. May nunal sa ilalim ng mata.
Si Mila.
Buhay siya.
Pero nang yakapin niya ako, hindi niya sinabing, “Tatay Simo, nailigtas mo kami.”
Ang sabi niya, “Bakit ang tagal, Tay?”
Walang sagot na sapat para sa tanong niya. Hinawakan ko ang kamay niya, puno ng galos at tanda ng buhay na hindi dapat niya pinagdaanan. Umiiyak siya, pero hindi na iyon iyak ng batang takot sa dilim. Iyak iyon ng babaeng ninakawan ng pangalan, pagkabata, at pagkakataong lumaki nang ligtas.
“Patawad,” iyon lang ang nasabi ko. “Duwag ako noon.”
Umiling siya. “Hindi kayo duwag. Kayo lang ang nagtago ng katotohanan nang wala nang ibang gustong magtago para sa amin.”
Sa harap ng lumang orphanage, gumawa sila ng maliit na memorial para sa mga batang nawala. Nandoon ang mga pangalan—mga batang natagpuan, at mga batang hanggang ngayon ay hinahanap pa rin. Inilagay nila sa gitna ang nabasag na kahoy na bus.
Dapat gumaan ang loob ko.
Pero habang nakikita kong umiiyak ang mga pamilyang dumating, alam kong may mga sugat na hindi na kayang hilumin ng katotohanan. May mga ina na yumao nang hindi nayakap ang anak. May mga batang lumaki sa ibang pangalan. May mga kapatid na naghintay sa bintana hanggang tumanda.
Lumapit si Mila sa akin at inilagay sa palad ko ang maliit na rosaryo.
“Ito po ang hawak ko noong gabi na kinuha kami,” sabi niya. “Akala ko hindi na ako makakabalik.”
Niyakap ko siya, pero sa dibdib ko, may umiiyak pa ring bata.
Dahil kahit nabuksan ang ilalim ng laruan, kahit lumabas ang listahan, kahit may ilang batang natagpuan, hindi na maibabalik ang lahat ng gabing tinawag nila ang pangalan ko habang ako’y takot na takot at walang nagawa.
At iyon ang pinakamasakit na katotohanan: minsan, ang hustisya ay dumarating… pero huli na para sa mga batang matagal nang lumaki sa dilim.
