Para sa kanila, isa lang akong sirang matanda.
Isang hamak na gurang na kumakapit sa lumang BP apparatus na parang basura.
At para sa mga doktor at nurse sa clinic, isa lang akong istorbo—isang lalaking amoy araw, pawis, at kalumaan, na biglang sumulpot sa harap ng reception na may bitbit na sirang case at nanginginig na mga kamay.
“Ano ba’ng kailangan mo rito, Tatang?” sigaw ng isang doktor habang nakaturo sa akin. “Kung manlilimos ka, sa labas ka. Huwag kang manggulo rito!”
Napayuko ako, pero mas hinigpitan ko ang hawak sa luma kong BP apparatus. Hindi ko iyon dala para ibenta. Hindi ko rin dala para manghingi ng awa. Dala ko iyon dahil iyon na lang ang natitira sa mahabang panahong ginugol ko sa pagtulong sa mga tao na walang pambayad kahit para sa simpleng pagpapatingin.
“Dok… pakiusap,” mahina kong sabi. “May ipapakita lang sana ako.”
“May ipapakita?” singit ng isang nurse na nakakunot ang noo. “Sirang aparatus lang naman ’yan. Baka mamaya modus pa iyan.”
Napatingin ang mga taong naghihintay. May ilan na nagbulungan. May isang batang pasyente pa ngang napatanong sa nanay niya kung bakit pinapagalitan ang matanda. Gusto kong lamunin na lang ako ng sahig sa hiya. Pero hindi ako puwedeng umatras. Hindi pa. Hindi hangga’t hindi ko naibibigay ang huling dahilan kung bakit ako naroon.
Huminga ako nang malalim at pilit na nagpakatatag. “Dati po akong volunteer health aide rito… noong maliit pa ang clinic na ito. Bago pa napalitan ang mga tao, bago pa nawala ang libreng serbisyo sa mahihirap.”
Nagtawanan ang ilan. Parang mas lalo lang akong naging katawa-tawa sa sinabi ko.
“Talaga lang ha?” sabi ng doktor. “Eh bakit ngayon ka lang nagpapakita? At ano’ng patunay mo?”
Doon ako natigilan. Hindi dahil wala akong sagot. Kundi dahil alam kong ang tanging patunay ko ay itong sirang BP apparatus—ang parehong gamit na dala-dala ko noon sa mga eskinita, evacuation center, at bahay-bahay ng mga hindi makapunta sa ospital. Dito ako kumukuha ng presyon ng mga lola. Dito ko sinusuri ang mga nanginginig sa lagnat. Dito ko kinakamusta ang mga buntis na walang pambili ng checkup.
“Buksan n’yo na lang po ang case,” sabi ko. “Nandoon po ang dahilan.”
“Kung may kalokohan iyan—” mariing sabi ng doktor.
“Wala pong kalokohan,” putol ko, kahit nanginginig ang boses ko. “Buong buhay ko po ’yang iningatan.”
Marahil dahil gusto na rin nila akong mapahiya nang tuluyan, agad nilang binuksan ang case sa ibabaw ng marble counter. Inangat ng nurse ang lumang aparato. Tahimik ang paligid. Akala nila wala silang makikita kundi sirang goma at kalawanging parts.
Pero nang maalis ang ilalim na sapin ng case, bumungad ang makapal na bungkos ng mga lumang papel—maayos na nakatupi, tinalian ng kupas na garter, at may sulat-kamay kong halos mabura na sa katagalan.
Isa-isang kinuha ng nurse ang mga papel. At habang binabasa niya ang unang pahina, unti-unting nagbago ang itsura ng mga tao sa paligid.
“Mang Rosa Dela Cruz… BP monitoring, walang bayad… binigyan ng gamot para sa high blood…”
“Mila Santos… buntis, lingguhang checkup, libre…”
“Berto Javier… senior citizen, binilhan ng maintenance…”
Napatingin sa akin ang isang matandang babaeng naghihintay sa pila. Namutla siya. “Ako ’yan,” bulong niya. “Pangalan ko ’yan…”
Sunod-sunod nang binuklat ng doktor ang mga pahina. May petsa. May blood pressure readings. May maiikling notes. May mga linyang paulit-ulit kong sinusulat noon: walang bayad, galing sa sarili kong bulsa, huwag pababayaan, balikan ko bukas.
May isang nurse na biglang napatakip sa bibig. “Doc… ito po ang pangalan ng nanay ko.” Nangingilid ang luha niya habang binabasa ang isang pahina. “Noong bata pa po ako, may nag-aabot daw po sa amin ng libreng gamot dahil hindi na makatayo si Mama…”
Tahimik ang buong clinic.
Tumingin sa akin ang doktor na kanina’y nagmumura. Iba na ang mukha niya ngayon—hindi na galit, kundi gulat… at tila may kumikirot na alaala.
Sa pinakahuling bahagi ng listahan, may isang pangalang matagal kong hindi kayang tingnan nang hindi nasasaktan.
Lydia Mendoza — buntis, 8 buwan — mataas ang BP — inasikaso ko sa ulan — walang bayad.
Biglang napaupo ang doktor.
“Mama ko ’yan…” mahinang sabi niya. “Ako… ako ang batang nasa sinapupunan niya noon.”
Napayuko ako. “Oo, Dok. Ikaw ’yong batang muntik nang hindi maisilang nang ligtas. Wala kayong pera noon. Tatlong beses ko siyang dinalhan ng gamot. Noong gabi ng panganganak, ako pa ang sumakay sa traysikel para dalhin siya rito.”
Parang nawalan ng kulay ang mukha niya. Hindi siya makatingin sa akin.
“Ako po si Paulo…” halos pabulong niyang sabi. “Ako ’yong batang laging ikinukuwento ni Mama. Sabi niya, may isang lalaking halos hindi na umuuwi sa sariling bahay dahil inuuna ang mga pasyenteng wala ring makain.”
Mapait akong napangiti. “Oo, Dok. Ako nga ’yon. Pero hindi ko naman dinala ang listahang ’yan para singilin kayo.”
“Kung gano’n, para saan po?” tanong ng isa sa mga nurse na umiiyak na.
Humigpit ang hawak ko sa takip ng sirang case. “Dinala ko iyan dahil narinig kong isasara na ang charity desk ng clinic. Sabi ng kapitbahay ko, puro may bayad na raw lahat dito. Wala nang ‘libre muna, basta magamot.’ Wala nang nagbabahay-bahay. Wala nang gustong humawak sa mahihirap.”
Napatungo ang ilan.
“Ang listahang ’yan,” dugtong ko, “ay hindi listahan ng utang ninyo sa akin. Paalala ’yan na minsan, may mga taong nabuhay dahil may isang clinic na marunong maawa.”
Tumulo ang luha ng doktor. Pero hindi pa ako tapos.
“May isa pa pong dahilan,” sabi ko, saka inilabas mula sa loob ng bulsa ko ang isang maliit na papel, lukot at basang-basa na sa pawis. “Dinala ko rin po iyan dahil ako naman sana ang magpapasuri ngayon.”
Napatingin silang lahat sa akin.
“Tatlong linggo na akong nahihilo. Madalas sumakit ang dibdib ko. Pero bago ko pa man masabi, napagmumura n’yo na ako.”
Natahimik ang clinic na parang pinagsakluban ng langit at lupa.
Lumapit sa akin si Dok Paulo. Nanginginig ang kamay niya nang hawakan niya ang balikat ko. “Tatang… patawad po.”
Napangiti ako, pero mabigat na ang paghinga ko. “Wala na ’yon, Dok. Sanay na ako. Noon pa man, ang mahirap, kailangang sumigaw muna bago mapansin.”
Pagkasabi ko noon, biglang umikot ang paningin ko. Kumawala ang lakas sa mga tuhod ko. Huling narinig ko ang magkakagulong sigaw ng mga nurse bago ako tuluyang bumagsak sa sahig.
Nagmulat ako sa isang hospital bed. Malamig na ang hangin sa kuwarto. May dextrose ako. Nasa tabi ko si Dok Paulo, pulang-pula ang mata, hawak ang listahang dinala ko.
“Tatang,” nanginginig niyang sabi, “naagapan po namin kayo. Mataas na mataas na po ang presyon ninyo. Kung hindi kayo naisugod…”
Ngumiti ako nang mahina. “Buti naman. Mukhang may silbi pa rin pala ang lumang aparatus.”
Napaluha siya lalo. Lumuhod siya sa tabi ng higaan ko, sa harap ng lahat ng staff na kanina’y nakatingin lang sa akin na parang wala akong halaga.
“Simula po bukas,” sabi niya, “ibabalik namin ang libreng serbisyo para sa mahihirap. Ipapangalan ko po sa inyo ang charity desk. At bawat pangalang nasa listahan ninyo, hahanapin namin. Tutulungan namin sila hangga’t kaya.”
Tumingin ako sa kisame at napapikit. Ang totoo, hindi na ako takot mamatay noon. Ang kinatatakutan ko lang ay ang tuluyang mabaon sa limot ang awa.
“Dok,” mahina kong sabi, “huwag n’yo akong ipangalan. Hindi ko kailangan ng karangalan.”
“Ano po’ng gusto ninyo?” tanong niya.
Huminga ako nang mabagal, saka tumingin sa listahang hawak niya. “Siguraduhin n’yo lang… na walang matandang hahawak sa sirang gamit at pagmumumurahin muna bago tulungan.”
Hindi na niya napigilan ang pag-iyak.
Kinabukasan, bago sumikat nang tuluyan ang araw, pumanaw ako sa parehong clinic na minsan kong ginawang pangalawang tahanan.
At nang ilibing nila ako, dala-dala ni Dok Paulo ang listahan ng mga pasyenteng libre kong tinulungan noon. Sa likod ng huling pahina, may isinulat siyang bagong pangungusap:
“Sa isang matandang minura namin bago namin nakilalang bayani—dito nagsimula muli ang awa.”
At marahil iyon ang pinakamabigat na aral sa buhay:
Hindi lahat ng dumarating na gusgusin ay pabigat. Minsan, sila pa ang mga taong tahimik na bumuhat sa iba—habang ang mundo’y abala sa paghusga sa kanilang itsura.
