Isang tanghali, magkakasalo sa hapag sina Lolo Ramon (68), ang asawa niyang si Lola Tess, at mga apo. Ulam nila:

• pritong isda,
• inihaw na liempo,
• mangga na maasim,
• at syempre… maraming sawsawan.

May toyo’t kalamansi, patis na may sili, bagoong, suka, at ketchup. Habang kumakain, napansin ng apo:

“Lo, ang dami n’yo pong sawsawan. Halos puro patis na yung plato n’yo.”

Ngumiti lang si Lolo:

“Diyan mas masarap ang pagkain, ‘nak. Konting sawsawan lang naman.”

Kinagabihan, sumakit ang ulo niya. Kinabukasan, nagpa-BP:
160/100.

“Napaparami po kayo sa maalat,” sabi ng doktor. “Kahit hindi kayo nagdadagdag ng asin, ang sawsawan ninyo, punô ng alat.”

Maraming seniors ang nag-iingat sa asin sa ulam, pero nakakalimutan na:
👉 Ang sawsawan ay puwedeng mas maalat pa kaysa sa mismong pagkain.

At sa edad na 60+, kung may high blood, sakit sa puso, o problema sa bato (kidney), hindi puwedeng deadma ang sawsawan.

Sa blog post na ito, pag-uusapan natin ang 7 karaniwang sawsawan na paborito ng maraming Pilipino, pero puwedeng magpataas ng presyon kapag napasobra—lalo na sa mga seniors.

Hindi ibig sabihing bawal na habambuhay, pero kailangan ng kontrol, bawas, at pag-iingat.

Paano Nakakaapekto ang Sawsawan sa Presyon?

Karamihan sa sawsawan ay:

• mataas sa sodium (galing sa asin, toyo, patis, bagoong, seasoning),
• minsan mataas din sa asukal (ketchup, ilang sawsawang may asukal),
• ginagamit nang paulit-ulit sa araw, hindi lang isang kurot.

Ang sobrang sodium ay puwedeng magdulot ng:

• pagtaas ng blood pressure,
• pamamaga ng paa at binti,
• dagdag trabaho sa kidneys at puso.

Ang problema:
Hindi mo namamalayan kung gaano kadami na ang naipapasok sa katawan mo, kasi ang iniisip mo:

“Sawsaw lang naman.”

Pero kung lahat ng subo, lubog sa maalat na sawsawan, parang nagbuhos ka na rin ng asin sa ulam mo.

---

1. Toyo / Toyo’t Kalamansi – “Paborito ng Lahat, Pero Mataas sa Sodium”

Halos bawat bahay may:

• toyo sa pritong isda,
• toyo’t kalamansi sa lumpia, siomai, inihaw,
• toyo sa adobo, tapos sawsawan pa uli sa gilid.

Bakit delikado sa presyon:

• Ang toyo ay sobrang taas sa sodium kahit konti lang ang tingin natin.
• Kapag madalas kang:
  • nagsasawsaw ng bawat subo,
  • inuubos ang sawsawan,
  • gumagamit pa ng toyo sa pagluluto,
    napapalaki ang total na alat sa isang kainan.

Kuwento ni Lolo Ramon:

Tuwing kakain ng pritong isda, halos kalahati ng platito niya ay toyo’t kalamansi. Hindi siya nag-aasin sa kanin o ulam, pero bawat kagat, dumidikit sa maalat na sawsawan. Sa tingin niya, “hindi naman ako maalat kumain.” Sa totoo, nasa sawsawan ang alat.

Puwede bang kain pa rin? Oo, pero…

• Gamitin ang maliit na platito, huwag punuin.
• Dagdagan ang kalamansi at sibuyas, bawasan ang mismong toyo.
• Huwag na inumin o ubusin ang natirang sawsawan sa platito.
• Puwedeng haluan ng tubig para hindi puro toyo ang konsentrasyon.

2. Patis na may Sili – “Konti Lang Daw, Pero Super Alat”

Maraming senior ang mas pabor sa:

• patis na may sili,
• patis sa tinola,
• patis sa sinigang,
• patis sa mangga.

Bakit delikado sa presyon:

• Katulad ng toyo, ang patis ay puro asin sa bote.
• Kahit ilang patak lang, mataas na agad ang sodium—lalo na kung inuulit-ulit sa bawat ulam.
• May iba pang gumagamit nito bilang pampalasa sa kanin – lagyan ng patis, ihalo, kain.

Isipin ito:

Kung bawat ulam mo (tinola, sinigang, pritong isda) ay:

• niluto na na may asin o broth cube,
• tapos lalagyan mo pa ng patis sa ibabaw,

doble–doble ang alat na napupunta sa katawan.

Mas maingat na paraan:

• Piliin: asin sa lutuan o patis sa mesa — huwag pareho na marami.
• Kung hindi talaga kayang walang patis:
  • gumamit ng kaunting patak na hinalo sa kalamansi o suka,
  • huwag gawing sabaw na parang tinola ang sawsawan.

3. Bagoong / Alamang – “Ka-partner ng Mangga, Pero Babala sa BP”

Sino ba ang hindi natatakam sa:

• hilaw na mangga + bagoong,
• kare-kare + bagoong,
• dinuguan + bagoong sa gilid.

Masarap, oo. Pero sa may high blood at kidney problems, kailangan nang seryosohin ang pag-kontrol nito.

Bakit delikado:

• Ang bagoong / alamang ay napaka-taas sa asin dahil dinaan sa pagbabad at pag-ferment.
• Minsan dinadagdagan pa ng asukal, mantika, at vetsin (MSG) sa pagluluto.
• Madali tayong mag-“sobra” dahil:
  • hindi lang sawsawan,
  • minsan ginagawang ulam sa kanin.

Kuwento:

Si Lola Tasing (66) may diabetes at high blood. Tuwing may manggang hilaw sa kapitbahay, bumibili siya at pinapartneran ng isang platitong bagoong. Pansin ng anak niya, parang ulam na ang dami ng bagoong sa plato. Pagka-check up, sabay taas ang BP at may senyales ng pagod sa kidneys.

Mas maingat na gawin:

• Limitahan sa napakaliit na portion – talagang pan-tikim lang.
• Huwag gawing “ulam” sa kanin.
• Kung kaya, huwag araw-arawin.
• Puwedeng haluan ng kamatis at sibuyas at konting bagoong para hindi puro asin ang kain mo.

4. Suka na Hinaluan ng Asin, Patis o Toyo – “Akala Mo Asim Lang, Pero Asin Din”

Ang suka, maganda sa:

• adobo,
• paksiw,
• pang-sawsaw sa lumpia, prito, sisig,
• pang-tanggal umay.

At sa totoo, okay ang suka kung maayos ang paggamit. Ang problema, karamihan sa sawsawan na suka ay:

• may asin pa,
• may patis pa,
• o may toyo pa.

Kaya ang nangyayari:
Akala mo “suka lang naman, hindi maalat,” pero ang totoo, maalat pa rin dahil nilagyan na ng ibang sangkap.

Bakit puwedeng magpataas ng BP:

• Kapag sinabayan ng maraming patis/toyo, balik din tayo sa sobrang sodium.
• May ilang tao na medyo sensitibo rin sa maanghang – magsisilbing stress sa katawan at puwedeng magpabilis ng tibok ng puso (lalo na kung sobra).

Tips:

• Kung gagawa ng suka na sawsawan, puwedeng:
  • suka + bawang + sibuyas + konting sili lang,
  • no extra asin, no patis, no toyo kung kaya.
• Huwag gawing sabaw ang suka—sawsaw lang ng kaunti, hindi lulubog nang todo at uubusin.

5. Ketchup at Banana Ketchup – “Sweet-Salty Combo”

Maraming seniors ang sanay sa:

• ketchup sa pritong isda,
• banana ketchup sa pritong manok,
• sawsawan sa pritong talong, torta, at hotdog.

Bakit dapat bantayan:

• Ketchup (tomato man o banana) ay kadalasang:
  • may asin (sodium),
  • may asukal,
  • minsan may ibang additives pa.
• Sweet + salty = dagdag sa calories at sodium.
• Kung mahilig kang kumuha ng maraming ketchup sa plato at inuubos lahat, hindi mo namamalayan kung gaano karami ang naipapasok sa katawan mo.

Kuwento ni Tatay Jose:

May high blood na si Tatay, kaya iwas daw siya sa toyo at patis. Pero napansin ng asawa niya, halos kalahati ng plato niya puro ketchup sa tuwing kakain siya ng pritong pagkain. Akala niya okay dahil “hindi maalat ang lasa,” pero pag nagpa-BP, lagi pa ring mataas.

Mas maingat na paraan:

• Limitahan ang ketchup sa manipis na pahid, hindi parang sabaw.
• Huwag lagyan ng ketchup ang lahat ng ulam–piliin lang.
• Puwede ring gumawa ng sawsawan na:
  • kaunting ketchup + kalamansi + tubig → mas kontrolado ang alat at tamis.

6. Sarsa ng Lechon, Barbecue at Ibang “Ready-Made” na Saw­sawan

Kasama rito:

• lechon sauce (sarsa),
• barbecue sauce,
• bottled dipping sauces sa grocery,
• “all-around sauce” para sa inihaw, fried, at iba pa.

Bakit delikado sa presyon:

• Kadalasan, ang mga sarsang ito ay:
  • mataas sa asin,
  • mataas din sa asukal,
  • may mga MSG o flavor enhancers.
• Hindi natin nakikita kung gaano karami ang sodium at sugar dahil halo na sa bote.
• At sa handaan, hindi lang konti ang ginagamit—buhos kung buhos, lalo na sa lechon, inihaw, at pritong karne.

Example:

Si Kuya Lery (63) may high blood na. Pero tuwing fiesta o birthday, hindi niya matiis ang lechon na walang sauce. Ang problema, hindi lang 1–2 kutsara, kundi sabaw talaga ang lechon sauce sa pinggan niya.

Sarap, oo. Pero sabay ang:

• taba ng karne,
• alat ng sauce,
• asukal ng timpla…

Kombinasyon na hindi maganda para sa presyon at puso.

Tips:

• Kumuha lang ng maliit na portion ng sauce, huwag bahain ang pinggan.
• Tikman muna ang ulam—baka masarap na kahit kaunting sauce lang.
• Kung puwedeng ihalo ang calamansi o suka para ma-dilute ang alat at tamis, mas okay.

7. “Magic” Seasoning at Instant Powder na Ginagawang Sawsawan o Hinalo sa Sawsawan

Usong-uso na ngayon ang:

• seasoning powder,
• “magic” granules,
• instant mix na nilalagay sa sabaw, sa prituhan, at pati sa sawsawan.

May iba pang gumagawa ng sawsawan na:

• patis/toyo + seasoning powder,
• suka + seasoning powder.

Bakit dapat mag-ingat, lalo na sa 60+:

• Karamihan sa mga ito ay mataas sa:
  • sodium,
  • MSG,
  • at iba pang flavor enhancers.
• Kung ulam mo ay lutong may seasoning powder na, tapos sawsawan mo ay may dagdag pa, doble o triple ang alat.
• Mataas na sodium = mas mataas ang risk ng:
  • pagtaas ng blood pressure,
  • pagkapagod ng kidneys,
  • manas at bigat ng pakiramdam.

Kuwento:

Si Lola Mila (67) ay mahilig sa sabaw na “malasa.” Sa lutuan pa lang, may toyo at seasoning. Sa mesa, may sawsawan pang toyo na may halong instant granules. Pero sa tuwing check-up, laging mas mataas kaysa dati ang BP niya, at sinasabihan na ng doktor na bantayan ang asin.

Mas maingat na paraan:

• Huwag nang lagyan pa ng seasoning powder ang sawsawan—kung maalat na ang ulam, sapat na.
• Piliin: isa lang – asin sa lutuan o seasoning, pero huwag pareho na sobra.
• Kung kayang bawasan nang dahan-dahan, mas mabuti para hindi rin mabigla ang panlasa.

Paano Kakain Nang Mas Masarap Pero Mas Maingat sa Sawsawan?

Hindi naman kailangang mawala ang saya ng sawsawan sa hapag. Pero puwede natin itong gawing “mas ligtas sa BP” sa mga simpleng paraan:

1. “Tikim, Huwag Lubog”

• Isawsaw ang ulam nang konti lang, huwag ibabad.
• Huwag sanayin ang sarili na kailangan bawat subo ay punô ng sawsawan.

2. Gamitin ang Kalamansi, Sibuyas, Bawang, Kamatis

• Dagdagan ng:
  • kalamansi,
  • sibuyas,
  • kamatis,
  • bawang,
    para mas umangat ang lasa kahit bawas asin at toyo/patis.

3. Maliit na Platito, Maliit na Portion

• Gumamit ng pinakamaliit na platito para huwag maraming mailagay na sawsawan.
• Huwag mag-refill nang paulit-ulit.

4. Huwag Inumin ang Sawsawan

• Maraming taong ugali ang:“Sayang naman ‘tong sauce, sarap!”
• Pero sa health ng senior, mas sayang ang kalusugan. Itira na lang, huwag inumin.

5. Regular na Paalala sa Pamilya

• Ang mga anak at apo ay puwedeng maging “salt police” na may pagmamahal”:
  • “Lo, konting toyo na lang po.”
  • “La, masarap na po ‘yan kahit konti lang sawsawan.”

Hindi para bawalan, kundi para tulungan.

Panghuling Paalala Para sa Mga Senior

Sa edad na 60+, hindi lang ulam ang binabantayan—pati sawsawan.

Dahil ang sawsawan na:

• toyo,
• patis,
• bagoong,
• suka na may asin,
• ketchup,
• lechon/barbecue sauce,
• seasoning-powered dips,

kapag napasobra, ay puwedeng tahimik na nagtataas ng presyon araw-araw.

Ang pagbabawas sa alat sa sawsawan ay hindi ibig sabihing wala nang sarap ang pagkain. Sa halip, ito ay:

• regalo sa puso mo,
• proteksyon sa kidneys,
• at tulong sa BP para maging mas kontrolado.

Hindi mo kailangang maging “perpekto” agad. Kahit konti-konting bawas araw-araw, malaking tulong na para sa mga susunod na taon.

---

Kung kapaki-pakinabang sa’yo ang blog post na ito…

Ibahagi mo ito sa iyong pamilya at mga kaibigan, lalo na sa mga kapwa senior na mahilig sa sawsawan at nagbabantay ng presyon.
Baka ang simpleng pag-share mo ngayon ang makatulong para maiwasan ang biglang pagtaas ng BP ng isang mahal mo sa buhay. 💚🥄