“Mainit ang noo mo… nilalagnat ka na naman.”

’Yan ang sabi ni Lola Saling, 76, nang makita niyang nakapulupot sa kumot ang apo niyang si Miko, nanginginig at pawis na pawis. Gabi na, sarado na ang karamihan ng botika, at malakas ang ulan. Nag-aalala ang buong bahay.

Pero imbes na mataranta, kalmado si Lola Saling. Kumuha siya ng palanggana, maligamgam na tubig, at isang bungkos ng dahon na matagal nang kilala sa probinsya—yung dahong halos lahat ng lola, may kwento:

“Ito ang pinapasa sa atin ng mga lola… pangpunas, pangpaligo, pang-amoy.
Pero tandaan: hindi ito kapalit ng doktor.”

At doon nagsimula ang mahabang usapan sa sala:
Ano nga ba ang dahon na ito? Paano ito ginagamit noon? At kailan dapat mag-ingat?

Una sa Lahat: Ano ang Lagnat, at Bakit Dapat Seryosohin?

Ang lagnat ay hindi sakit na mag-isa.
Ito ay senyales na may laban ang katawan:

• maaaring viral infection (sipon, trangkaso),
• maaaring bacterial infection,
• maaaring dengue, UTI, pneumonia, o iba pa.

Kaya habang okay na may “home care,” mahalaga ring alam mo ang red flags—yung mga senyales na hindi na dapat patagalin sa bahay.

Mga senyales na dapat magpatingin agad:

• sobrang taas ng lagnat at hindi bumababa,
• hirap huminga,
• sobrang panghihina o hindi na makausap nang maayos,
• dehydration (tuyong bibig, bihirang ihi),
• matinding sakit ng ulo o paninigas ng leeg,
• paulit-ulit na pagsusuka,
• pantal na kumakalat,
• sa senior: may chest pain, sobrang hilo, o biglang pagkalito.

Lalo na kung matanda ang nilalagnat (60, 70 pataas), mas mabilis silang ma-dehydrate at manghina. Kaya dapat doble ingat.

Ito ang “Dahon” na Madalas Pinapasa ng mga Lola: Dahon ng Lagundi

Kapag sinabi mong “dahon na panglagnat” sa maraming lugar sa Pilipinas, isa sa pinaka-madalas mabanggit ay Lagundi.

Lagundi (Vitex negundo) ay isang halamang kilala sa traditional na paggamit para sa:

• ubo, sipon, hika-like symptoms,
• at minsan, suporta sa “pakiramdam” kapag nilalagnat (lalo na kung lagnat na may kasamang sipon at ubo).

Maraming lola ang gumagamit nito hindi bilang “gamot na pampababa ng lagnat” agad, kundi bilang pantulong sa ginhawa:

• pampaluwag ng dibdib,
• pampakalma ng ubo,
• at pampagaan ng pakiramdam habang nagpapahinga.

Sa ilang bahay, ginagawa itong:

• tsaang lagundi,
• o steam inhalation (singhot-singhot sa mainit na tubig na may dahon),
• o minsan, pinapakuluan para sa pangpunas o pangpaligo kapag nilalagnat.

Paalala: Ang lagundi at anumang halamang gamot ay may limitasyon. Para sa lagnat, lalo na kung mataas at tuloy-tuloy, dapat pa ring bantayan at kumonsulta sa doktor.

---

Bakit “Pinapasa” ito ng mga Lola?

Sa kultura natin, maraming kaalamang-bahay ang dumadaan sa:

• kwento,
• pagsubok,
• at karanasan.

May mga lola na magaling “magbasa” ng katawan:

• Alam nila kung kailan simpleng trangkaso lang,
• at alam nila kung kailan delikado na.

Pero ang pinapasa nila ay hindi lang dahon, kundi ugali:

• magpahinga,
• uminom ng tubig,
• huwag magpuyat,
• at bantayan ang lagnat.

At dito tayo matututo:
Ang dahon ay “tulong,” pero ang pinakaimportante ay alaga at pag-iingat.

Paano Ito Karaniwang Ginagamit ng mga Lola? (Traditional Home Care)

1) Tsaang Lagundi

Ito ang pinaka-common.

Paano ginagawa sa bahay (traditional):

• Hugasan ang ilang dahon ng lagundi.
• Pakuluan sa tubig ng ilang minuto.
• Palamigin hanggang maging maligamgam.
• Iniinom nang paunti-unti.

Ano ang pakiramdam na madalas hinahanap:

• gumagaan ang dibdib,
• nababawasan ang ubo,
• mas komportable huminga,
• mas nakakapahinga.

Bakit ito nakakatulong sa nilalagnat?
Kapag ang lagnat ay kasama ng ubo at sipon, at nakakastress ang pag-ubo sa katawan, ang paggaan ng paghinga ay nakakatulong para mas makapagpahinga ang may sakit. At kapag mas nakapagpahinga, mas makakabawi ang katawan.

2) Steam Inhalation

May mga lola na:

• naglalagay ng dahon ng lagundi sa mainit na tubig,
• tapos pinapa-singaw sa ilong at bibig (nakatakip ng tuwalya).

Note: Ingat sa paso, lalo na sa bata at senior.

3) Pangpunas o Maligamgam na Paligo

May mga lola na pinapakuluan ang lagundi, tapos pinapalamig at ginagamit na pangpunas (parang sponge bath).

Pero tandaan:
Sa lagnat, mas safe pa rin ang maligamgam na punas (huwag sobrang lamig, huwag yelo), at bantayan ang panginginig.

---

Pero… “Dahon lang” ba dapat ang sagot sa lagnat?

Hindi.

Ito ang pinakamahalagang bahagi ng blog post na ito:
Maraming lagnat ang hindi basta trangkaso lang.

Lalo na sa Pilipinas, may mga sakit na nag-uumpisa sa simpleng lagnat:

• dengue,
• pneumonia,
• UTI (lalo na sa senior),
• COVID/flu,
• at iba pa.

Kaya kahit may dahon si Lola, dapat sabayan pa rin ng:

• tamang pahinga,
• hydration,
• monitoring ng temperature,
• at pag-alam sa danger signs.

7 Praktikal na Paalala Habang Ginagamit ang “Dahon na Pinapasa ng mga Lola”

1) Huwag hintayin maging 3 araw bago magpatingin

Lalo na kung:

• mataas ang lagnat,
• nanginginig,
• o biglang nanghihina.

2) Tubig ang tunay na kaibigan kapag nilalagnat

Kadalasan ang lagnat ay nakakadry at nakakapagod.
Uminom ng:

• tubig,
• sabaw,
• lugaw,
• oral rehydration solution kung nagtatae o sumusuka.

3) Kung senior ang nilalagnat, doble ingat

Ang senior:

• madaling ma-dehydrate,
• madaling mahilo at matumba,
• minsan hindi obvious ang sintomas (silent UTI, silent pneumonia).

4) Huwag paghaluin ang kung anu-anong herbal

Minsan, dahil “natural,” pinagsasabay-sabay:

• lagundi + oregano + sambong + kung ano pa.
  Hindi lahat ng kombinasyon ay safe, lalo na kung may maintenance meds.

5) Kung may maintenance meds, magtanong

Kung umiinom ng gamot sa:

• presyon,
• diabetes,
• puso,
• kidney,
• blood thinners,
  mag-ingat sa kung anong iniinom na herbal. Mas safe kung may guidance ng doktor.

6) Kapag may red flags, huwag nang ipagpabukas

• hirap huminga,
• chest pain,
• sobrang panghihina,
• pagkalito,
• tuloy-tuloy na pagsusuka,
• may dugo sa dumi/ihi,
• rashes na kakaiba.

7) Ang dahon ay pantulong, hindi pamalit

Kung gumaan ang pakiramdam, good.
Pero kung lumalala, huwag ipilit.

---

Kuwento ni Miko: Ano ang nangyari?

Balik tayo kay Miko.

Ginawa ni Lola Saling ang:

• maligamgam na punas,
• pinainom ng tubig at sabaw,
• pinatigil sa gadgets,
• at nagbigay ng tsaang lagundi nang paunti-unti.

Pero ang pinakamatalino niyang ginawa?

Tinignan niya ang warning signs.

Kinabukasan, kahit bumaba nang kaunti ang lagnat, napansin ni Lola:

• masakit ang katawan,
• parang nanghihina nang sobra,
• medyo masakit ang lalamunan,
• at tuloy-tuloy ang lagnat.

Hindi na siya nag-atubili. Dinala niya sa doktor.

Resulta:
Viral infection lang daw, pero kailangan ng pahinga at hydration, at bantayan kung may komplikasyon.

Sabi ni Lola:

“Buti na lang hindi lang tayo umasa sa dahon.
Ang dahon, pang-alalay.
Pero ang check-up, pangligtas.”

Para sa Mga Senior: Mas May Dapat Bantayan Kapag Nilalagnat

Kung ikaw ay senior at nilalagnat, mas importanteng bantayan ang:

• BP at sugar (kung diabetic),
• paghinga,
• pag-inom ng tubig,
• pag-ihi (UTI can present differently in seniors),
• pagkahilo at risk of falls.

At kung maghe-herbal man:

• huwag sobra,
• huwag sabay-sabay,
• at huwag kalimutang kumonsulta kapag hindi gumagaan ang pakiramdam.

---

Panghuling Mensahe

Ang “Dahon na pinapasa ng mga lola” ay simbolo ng ating kultura:

• pag-aalaga,
• pag-iingat,
• at pagmamahal.

At sa maraming bahay, ang Lagundi ang isa sa pinakasikat na dahon na ginagamit sa home care kapag may lagnat na kasamang ubo at sipon.

Pero tandaan:

• Ang lagnat ay senyales.
• Ang dahon ay pantulong.
• Ang tamang alaga at tamang check-up ang tunay na proteksyon—lalo na para sa seniors.

🧡 Kung may pamilya o kaibigan kang senior na madaling lagnatin o madalas magkasipon, ishare mo ang blog post na ito sa kanila. Baka sa pag-alala sa tamang pag-iingat at sa tamang paggamit ng “dahon na pinapasa ng mga lola,” mas maging handa sila, mas maging ligtas, at mas maalagaan ang kalusugan ng buong pamilya.